Op de cover van De 500 Rijksten van de Republiek pronkt een groepsportret van de regenten van het Oude Mannen- en Vrouwengasthuis. Op dit schilderij van Jan Maurits Quinkhard dragen alle vier de heren een typisch achttiende-eeuwse pruik. Er kan geen misverstand over bestaan: dit boek beslaat meer dan alleen de fine fleur van de Gouden Eeuw.
De kern van De 500 Rijksten bestaat uit een indrukwekkende opsomming van rijkelui. Dat zijn de mensen met een vermogen van meer dan 200.000 gulden. Maar het boek biedt meer; het geeft vooral ook een overzicht van de cultuur van de elite uit de zeventiende en achttiende eeuw.
Kees Zandvliet, hoogleraar vroegmoderne geschiedenis van Amsterdam aan de Universiteit van Amsterdam, neemt de lezer mee naar de wereld van de absolute elite van de Republiek. Hij laat zien hoe de vermogende regenten hun rijkdom vergaarden, uitbreidden, en – in sommige gevallen – verloren. Hij maakt bovendien aannemelijk dat de vaak aangehaalde diversiteit die de Republiek kenmerkte ook in de bovenste lagen aanwezig was. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat de rijkdom zeer ongelijk verdeeld was over het grondgebied van de Republiek, de toch al aanzienlijke dominantie van Holland werd steeds groter.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Volgens Zandvliet zelf wordt zijn boek overigens niet door vijfhonderd, maar door meer dan negenduizend personen bevolkt. Hoewel niet iedereen zijn eigen lemma heeft, komt tussen de bedrijven door bijna de voltallige bovenlaag van de Republiek aan bod. De elite begaf zich voortdurend in een eigen, zorgvuldig opgebouwd netwerk, waardoor ze elkaars bevoorrechte positie generatie op generatie in stand konden houden.
Kijkend naar het hele spectrum van rijkdom, valt een aantal dingen op. Hoewel de Republiek – met enige trots – wordt gezien als een staat waarin de burger de baas was, prijkt toch bovenaan de lijst met rijksten van zowel de zeventiende als de achttiende eeuw een Oranje-telg. De met afstand rijkste persoon van de zeventiende eeuw was stadhouder Willem III met een vermogen van maar liefst 33 miljoen gulden. Zijn latere opvolger stadhouder Willem V was de allerrijkste van de achttiende eeuw. Toch is hierin ook de stagnatie van de welvaart van de Republiek te zien. Willem V had nog maar de helft over van het fortuin van zijn rijke voorganger.
Dit koffietafel boek is een lust voor het oog, met naast de portretten van de besproken personen ook tal van afbeeldingen die hun elitaire cultuur verbeelden. Vele bekende zeventiende- en achttiende-eeuwse schilderijen en andere kunststukken zijn afgedrukt. Dat is niet verwonderlijk, want ze war
en indertijd steevast in het bezit van een of andere koopman-bestuurder.
De 500 Rijksten van de Republiek
Rijkdom, geloof, macht en cultuur
Kees Zandvliet
480 p.
Walburgpers
€ 99,00
