Home COLUMN: Maarten van Rossem

COLUMN: Maarten van Rossem

  • Gepubliceerd op: 28 maart 2013
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Maarten van Rossem

Slechts 10 procent van de Nederlanders gaat een of meer malen per week ter kerke. Om dit percentage niet al te dramatisch te laten klinken, kan vermeld worden dat 4 procent twee tot drie keer per maand naar de kerk gaat. Hoe dan ook mag geconcludeerd worden dat het overgrote deel van de bevolking zich heeft afgewend van de geïnstitutionaliseerde geloofsbeleving.

Dat zal voor velen een opluchting of zelfs een bevrijding zijn geweest. Geen sociale dwang meer en geen reden om acht te slaan op de voorschriften van predikant of pastoor. Maar aanvankelijk waarschijnlijk haast ongemerkt hebben de gelovigen ook een enorm verlies geleden. Het geloof en de kerk zorgden voor een vaak noodzakelijke en rustgevende geritualiseerde omgang met de grote en kleine emoties die het menselijk leven met zich meebrengt.

Het verdwijnen van die traditionele rituelen heeft geleid tot het ontstaan van spontane nieuwe rituelen. Daar waar sterke gemeenschappelijke emoties naar een uitdrukkingsvorm zoeken, worden stille tochten gehouden en massaal bloemen neergelegd op de plaats des onheils, die dan weer worden voorzien van aandoenlijke briefjes en de onvermijdelijke knuffels. De knuffelindustrie moet enorm hebben geprofiteerd van de secularisering van de afgelopen decennia.

De vorm en de frequentie van de nieuwe rituelen worden evident sterk beïnvloed door de televisieverslaggeving van deze gebeurtenissen. Wie eenmaal een stille tocht heeft gezien, weet wat hij doen moet als in zijn omgeving een aangrijpende gebeurtenis heeft plaatsgevonden. Zelfs voor de stervende walvis Johanna is een stille tocht gehouden, al was het wel een kleintje.

Wie er een beetje op let, ziet vooral op de televisie allerlei manifestaties van gemeenschappelijke gevoelens, die wellicht niet direct als nieuwe rituelen kunnen worden beschouwd, maar die wel tegemoet komen aan een kennelijk niet te stillen behoefte aan gezamenlijke emoties, waarbij liefst een traantje weggepinkt kan worden. Niets heeft zo’n magische uitwerking op de kijkers als huilen, waarbij zo heerlijk steels meegehuild kan worden. Die gebeurtenissen hebben hetzelfde troostende effect als het gemeenschappelijke zingen in de kerk.

Tot de allerfijnste gebeurtenissen op dit terrein, die dan ook maximaal worden uitgemolken, behoren de begrafenissen van bekende Nederlanders. De begrafenis van Fortuyn was ronduit magnifiek. Daar werd geen politicus ter aarde besteld, daar werd onze nationale Verlosser naar zijn hemelse bestemming gezonden. Of neem de aandoenlijke plechtigheid waarmee de natie afscheid nam van de tragische volkszanger André Hazes.

Misschien is het mogelijk met deze analyse ook op het eerste gezicht onverklaarbare fenomenen te verklaren. Denk bijvoorbeeld aan de nationale ontroering die door de media sloeg op de avond dat de koningin haar spoedige abdicatie aankondigde. Plotseling beweerden lieden van wie je dat totaal niet had verwacht dat zij deze heerszuchtige en afstandelijke monarch jarenlang als substituutmoeder hadden beschouwd. Iedereen wilde op dat moment meezingen in de nationale kerk; er viel geen wanklank te beluisteren.

Waarschijnlijk hoort ook het jaarlijkse infantiele gezever over de Elfstedentocht tot deze pseudoreligieuze behoefte aan gemeenschappelijke sentimenten. Staat die Elfstedentocht immers niet model voor het heerlijke, gezellige, dorpse Nederland dat ooit heeft bestaan? Het Nederland van onbezorgde ijspret, van rode konen en koek en zopie, het Nederland dat door de EU, de globalisering en de allochtonen om zeep is geholpen? Door wekenlang over die tocht te zeuren, ook als hij helemaal niet doorgaat, keert God toch even terug naar Jorwert.

In dezelfde categorie valt denk ik de onbegrijpelijke mediaopwinding over Serious Request en het glazen huis en de radiopresentatoren die een paar dagen alleen maar vruchtensap drinken. Zou er uit al die nieuwe rituelen en dat verlangen naar een dorpse geborgenheid die nooit echt heeft bestaan, niet een geheel nieuwe religie gebakken kunnen worden? Die zou dan gebruik kunnen maken van al die leegstaande, prachtig gerestaureerde kerken.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer