Home Boekrecensie: Eigenwijs Vaderland – Anne Petterson

Boekrecensie: Eigenwijs Vaderland – Anne Petterson

  • Gepubliceerd op: 28 februari 2017
  • Laatste update 04 apr 2023
  • Auteur:
    Rob Hartmans
  • 3 minuten leestijd
Boekrecensie: Eigenwijs Vaderland – Anne Petterson

Na de Tweede Wereldoorlog werd nationalisme lang gezien als een negatief begrip. Het werd geassocieerd met superioriteitsgevoelens, uitsluiting van bevolkingsgroepen en agressieve internationale politiek. Maar ver voordat het door sommige politici opnieuw gepropageerd werd, deden historici al onderzoek naar de opkomst van het nationalisme in de negentiende eeuw.

Hierbij werd sterk de nadruk gelegd op de motieven en handelwijze van een groep die tegenwoordig een uiterst negatief imago heeft: de elite. In een samenleving die in hoog tempo moderniseerde en veel grootschaliger werd, waarbij traditionele verbanden afbrokkelden of zelfs verdwenen, probeerde de maatschappelijke bovenlaag zijn greep op de bevolking te handhaven door een nationaal ‘wij-gevoel’ te creëren. Kort door de bocht geformuleerd: als mensen trots zijn op de natie waarvan ze deel uitmaken, vergeten ze wellicht dat binnen die natie rijkdom en macht zeer ongelijk verdeeld zijn en zullen ze niet zo snel in opstand komen.

Deze sterk marxistische benadering van het nationalisme ging er dus van uit dat nationalistische gevoelens van bovenaf werden opgelegd en gestimuleerd. Nu speelde dit ook zeker een rol, maar deze opvatting werd ook beïnvloed door het feit dat het onderzoek een top-down-karakter had. Er werd heel erg gekeken naar de initiatieven van de maatschappelijke elite, waarbij de gewone bevolking werd gezien als tamelijk passieve ‘ontvangers’, die min of meer gedwee volgden en niet zelden tegen hun eigen belangen in handelden.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

In Eigenwijs vaderland onderzoekt de jonge historicus Anne Petterson of ook gewone Amsterdammers nationale gevoelens koesterden, hoe zij die uitten, welke relatie die hadden met hun lokale identiteit en welke motieven een rol speelden. Ze keek naar standbeelden die vanaf 1852 werden opgericht, het gebruik van volksliederen als ‘Wien Neêrlands bloed’ en het Wilhelmus, de wijze waarop in volksbuurten het koningshuis werd vereerd, de sympathiebetuigingen met de ‘stamverwante’ Boeren die in Zuid-Afrika tegen de Engelsen vochten, en de manier waarop de commercie nationale gevoelens exploiteerde.

Het zal niet verbazen dat standbeelden vooral een zaak van de elite waren, maar verder blijkt duidelijk dat Amsterdammers uit de lagere en middenklassen niet louter passief waren, en zelf ook initiatieven namen om uiting te geven aan hun nationale gevoelens. Een ongekend heftige manifestatie hiervan was de zogenoemde Oranjefurie van 1887, toen koningsgezinde Jordanezen de ‘onvaderlandslievende’ socialisten te lijf gingen.

Ook constateert Petterson dat de ontwikkeling van de Amsterdamse identiteit op dezelfde wijze verliep als die van de nationale identiteit. Door de schaalvergroting en sterk verbeterde infrastructuur gingen de mensen zich niet louter zien als inwoner van een bepaalde buurt, maar ook als Amsterdammer. In dezelfde periode tekende zich landelijk een soortgelijk proces af.

Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.

Eigenwijs vaderland. Populair nationalisme in negentiende-eeuws Amsterdam – Anne Petterson | 363 p. Prometheus, € 29,99 | Het boek is hier verkrijgbaar.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer