Anne Kox stuitte op het archief van Nobelprijswinnaar Pieter Zeeman. ‘Ik was zo opgewonden, ik kon amper uit mijn woorden komen.’
Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven?
‘Jazeker. Zo’n sensatie ligt ten grondslag aan de biografie van de natuurkundige Pieter Zeeman, die ik schreef samen met mijn echtgenote Henriëtte Schatz. Het begon allemaal met de vondst van zijn archief, die mij hevig beroerde. Lang werd aangenomen dat zijn archief verloren was gegaan. Tot bleek dat al zijn papieren toch bewaard zijn gebleven: zijn onderzoeks- en laboratoriumverslagen, minutieuze wetenschappelijke aantekeningen, 12.000 brieven, treinkaartjes en hbs-huiswerk. Dichterbij kon ik niet komen. Zo kon ik reconstrueren hoe hij doelbewust zocht naar de invloed van magnetisme op door atomen uitgezonden licht: het “zeemaneffect”. Hij kreeg er in 1902 de Nobelprijs voor samen met de nestor van de Nederlandse fysici, Hendrik Lorentz.’
Hoe verliep de ontdekking van het archief?
‘In 1989 ontving ik plots een telefoontje van een notaris. Hij was belast met de nalatenschap van Zeemans buitenissige zoon Jan en wilde met mij als wetenschappelijk expert zijn voormalige woonhuis doorlopen aan de Stadhouderskade 158 in Amsterdam. Jan was er als eenzame kluizenaar gestorven, hij had nooit iets weggegooid. De notaris opende de deur van Zeemans statige familiehuis, waar twee van zijn vier kinderen waren geboren en waar hijzelf was blijven wonen tot zijn dood in 1943. Ik beschrijf dat meteen achter de voordeur hoge stapels jarenoude kranten lagen. Er hing een dikke, doordringende geur van aftakeling. Maar eenmaal in Zeemans voormalige studeerkamer, zag ik een kast met ordners met zijn handschrift.’
Wat dacht u?
‘Ik kan nog altijd niet de woorden vinden om uit te drukken hoe ik me toen voelde. Ik opende willekeurig een ordner en zag dat Zeeman – systematisch als hij was – de brieven die hij daarin bewaarde alfabetisch had geordend. Bij de E zat een brief van Albert Einstein. Het was net of de tijd stilstond. Als editor van de Collected Papers of Albert Einstein heb ik veel van Einsteins brieven onder ogen gehad, maar alleen kopieën. Er schoot door me heen: dit is écht. Dit is heel kostbaar, realiseerde ik me, dit moet naar een archief. Ik ben op mijn fiets gestapt en heb meteen mijn vrouw gebeld. Ik was zo opgewonden, ik kon amper uit mijn woorden komen.’
Toch duurde het jaren voordat u met deze schat aan het werk ging.
‘Ik was wel even klaar als biograaf. In 2019 verscheen mijn biografie van Lorentz, Zeemans geniale mede-Nobelprijswinnaar. Maar toen brak corona uit en overtuigde Henriëtte me om samen zijn biografie te schrijven. Het archiefmateriaal was inmiddels geïnventariseerd door Paula Velthuys van het Noord-Hollands Archief. Henriëtte ging Zeemans familieleven bestuderen, ik zijn wetenschappelijk onderzoek. ’s Ochtends ontbeten we samen en vervolgens trokken we ons terug op onze eigen studeerkamers. We lazen elkaars stukken en discussieerden uitvoerig. De biografie is echt een gezamenlijk werk.’
Zeeman zelf ging niet zo harmonieus om met zijn echtgenote.
‘Klopt. Zijn vrouw Jo was weliswaar intelligent en rijk, maar depressief. Dat was in die tijd een taboe. Zeeman trok een façade op en onthulde het alleen in brieven aan buitenlandse collega’s. Een van zijn dochters en zijn enige zoon Jan hadden ook psychische problemen. Het hele gezin had te lijden onder Jans woedeaanvallen. Vergeefs spande Zeeman zich in om zijn drie dochters uit te huwen en zijn zoon maatschappelijk te laten slagen. Om aan de ellende thuis te ontsnappen, trok hij zich terug in zijn laboratorium. Zijn jongste dochter Annie, de enige die studeerde, ontfermde zich over de gezinsleden én over haar vaders nalatenschap. Na de verkoop van het Amsterdamse familiehuis richtte zij in 1990 een fonds op om wetenschapshistorisch onderzoek te bevorderen. Een kranige dame, die mij vroeg als voorzitter. Inmiddels is de miljoen gulden die in kas zat op.’
Het einde van een tijdperk?
‘In het voorjaar organiseren we een afsluitend symposium om de impact van Zeemans werk op de maatschappij te herdenken.’
Anne J. Kox
(1948) is emeritus hoogleraar geschiedenis van de moderne natuurkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was redacteur van de dertigdelige Collected Papers of Albert Einstein en bezorgde een tweedelige editie van Hendrik Lorentz’ wetenschappelijke correspondentie. Kox schreef Hendrik Antoon Lorentz, natuurkundige (1853-1928). Een levend kunstwerk (2019). Met zijn echtgenote Henriëtte F. Schatz schreef hij Pieter Zeeman. Van dorpsjongen tot Nobelprijswinnaar (440 p. Prometheus, € 39,99).
