De Kristallnacht was de eerste grootschalige geweldsuitbarsting tegen de Joden in nazi-Duitsland. De moordaanslag van een zeventienjarige, Joodse jongen op een Duitse diplomaat in Parijs vormde volgens de nazi’s de aanleiding tot deze ‘spontane’ en ‘ontembare’ volkswoede. Strafrechtadvocaat en historicus Sidney Smeets beschrijft in De wanhoopsdaad wat er verder gebeurde met deze jongen en hoe hij zijn schijnberechting wist te saboteren. ‘Om te voorkomen dat er nog meer slachtoffers zouden vallen door zijn actie wilde hij het showproces tegenhouden’.
Waar komt de fascinatie met Grynszpan vandaan?
‘Ik was altijd al geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog en met name in de Holocaust. De Kristallnacht wordt veelal gezien als het begin van de genocide. Er waren al wettelijke maatregelen genomen tegen de Joden, maar dit was de eerste massale, openlijke geweldpleging. Het Duitse volk heeft daar niet al teveel tegen geprotesteerd. Voor de nazitop was dat een teken dat dergelijke acties mogelijk waren en dat ze misschien nog wel verder konden gaan.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘De Kristallnacht wordt in veel geschiedenisboeken als een gegeven beschouwd, maar ik was benieuwd naar de aanleiding van die grootschalige pogrom. Toen ik me daarin ging verdiepen kwam ik uit bij de moordaanslag op de Duitse diplomaat Ernst vom Rath door Herschel Grynszpan, een Joodse jongen van zeventien. Als strafrechtadvocaat was ik benieuwd naar het verdere verloop van de zaak.’
Hoe heeft u naar de zaak gekeken? Als rechtsgeleerde of als historicus?
‘De wanhoopsdaad is een geschiedenisboek en geen juridisch boek, maar door mijn achtergrond als jurist heb ik een bepaalde manier van kijken. Er is een moord gepleegd en er is een verdachte, maar wat is het motief? Zijn er twijfels over de gebeurtenissen? Zijn er alternatieve scenario’s?’
‘Het werk van een historicus en een advocaat lijkt eigenlijk wel wat op elkaar, met als groot verschil dat je als advocaat partijdig mag zijn en als historicus niet.’
Heeft u nieuwe ontdekkingen gedaan tijdens uw onderzoek?
‘Eén van de dingen die ik wilde uitzoeken was de bewering van Grynszpan dat hij een homoseksuele relatie had met Vom Rath. In eerste instantie beweerde hij de moord te hebben gepleegd om aandacht te vragen voor de situatie van de Joden, maar eenmaal in handen van de Duitsers verklaarde hij seksueel misbruikt te zijn door de Duitse diplomaat.’
‘Het is een terugkerend thema in het verhaal van Grynszpan en op basis van mijn bronnenonderzoek kwam ik tot de conclusie dat die relatie nooit heeft plaatsgevonden. Het is eigenlijk onmogelijk dat ze elkaar kenden voor de aanslag. Boeken waarin wordt beweerd dat ze wel een relatie hadden, zijn op niks dan vage geruchten gebaseerd.’
‘Grynszpan heeft tijdens zijn gevangenschap een gecodeerde brief laten schrijven waarin hij toegaf de relatie verzonnen te hebben, en waarin hij de werkelijke reden voor de moord noemde. Het maakt de valse verklaring van Grynszpan alleen maar briljanter want zo wist hij te voorkomen dat zijn zaak als propagandistisch showproces kon dienen.’
Maar waarom liet hij die gecodeerde brief schrijven? De brief viel uiteindelijk in handen van de Duitsers.
‘Men was bezig een showproces voor te bereiden waarin zowel hij als het ‘wereldjodendom’ veroordeeld zou worden. Hij vond dat hij schuldig was aan de Kristallnacht; de moord op Vom Rath was immers de aanleiding. Om te voorkomen dat er nog meer slachtoffers zouden vallen door zijn actie wilde hij het proces tegenhouden door Vom Rath van seksueel misbruik te beschuldigen.’
‘Hij verwachtte vermoord te worden als de berechting niet doorging. Met die gecodeerde brief wilde hij zijn ouders en latere generaties vertellen wat er gebeurd was en waarom hij de moord gepleegd had. Helaas bleek de medegevangene aan wie hij de brief gaf een informant van de Duitsers te zijn. Grynszpan was nog erg jong en ik denk dat hij daar geen rekening mee hield.’
De Duitsers hadden met die brief toch voldoende bewijs in handen om Grynszpans verhaal te ontkrachten? Ze hadden dat ook kunnen gebruiken om de vermeende leugenachtigheid van de Joden aan te tonen.
‘Daar is nog over nagedacht. Maar tegen die tijd, in 1942, was de politieke situatie veranderd. Het ging minder goed met de oorlog aan het oostfront en de nazitop betwijfelde of het nog te verantwoorden was tegenover het Duitse volk om zoveel tijd en geld in één zaak staken.’
‘Bovendien was boven water gekomen dat de broer van Vom Rath door de krijgsraad veroordeeld was wegens homoseksualiteit. Dat zegt niks over Ernst vom Rath, maar hij werd na de aanslag als model-Duitser neergezet en men was bang dat de buitenlandse pers met het verhaal aan de haal zou gaan. De nazi’s verwachtten sowieso geen positieve berichtgeving meer over Duitsland. Al die dingen bij elkaar maakte dat de ze geen heil meer zagen in het showproces.’
Wat is er met Grynszpan gebeurd na dat besluit?
‘In de archieven is na 1942 eigenlijk niks meer over hem te vinden. Goebbels en Hitler hebben het er gewoon niet meer over. Het meest aannemelijke is dat ze hem geëxecuteerd hebben. Ze konden hem niet meer gebruiken en hij vormde een gevaar wanneer hij met mensen zou gaan praten.’
‘Er is in het verleden wel gezegd dat hij de oorlog overleefd zou hebben en in Parijs is gaan wonen. Ook Hannah Arendt zegt dit in haar boek Eichmann in Jerusalem. A Report on the Banality of Evil. Maar niemand heeft hem na de oorlog ooit nog gezien.’
Historisch Nieuwsblad mag 5 exemplaren weggeven van dit boek. Klik hier om mee te doen.
Afbeelding: Sidney Smeets
