Home De troost van de dodendans

De troost van de dodendans

Beatrice de Graaf
Utrecht. 02–11-2020. Beatrice de Graaf. Fotografie t.b.v. Historisch Nieuwsblad Columniste. Vincent Boon Photography © COPYRIGHT : VINCENT BOON 2020 © WWW.VINCENTBOON.NL

Beatrice de Graaf

Vaste columnist

Gepubliceerd op: 26 januari 2021

Update 13 oktober 2022

Het aardige aan deze coronaperiode is dat er – naast al het onheil - door de crisis ook nieuwe allianties en samenwerkingsverbanden tot stand komen in onderzoek en wetenschap. Ik heb met bewondering en ontzag naar de wereldwijde gemeenschap van epidemiologen en virologen gekeken. En wellicht was u, net als ik, enorm trots op ‘onze’ coryfeeën Marion Koopmans en Ron Fouchier, die op hoog internationaal niveau meedoen. Maar ook in het domein van het sociaal-wetenschappelijke en geesteswetenschappelijke onderzoek vonden allerlei collega’s elkaar over disciplinaire grenzen heen. Zelfs de grenzen van de historische tijdvakken, die wij als historici altijd zo angstvallig bewaken, werden poreus. Mediëvist Catrien Santing, vroegmodernist Rina Knoeff, negentiende-eeuwer Lotte Jensen en ik besloten om te kijken wat we te weten konden komen over exit- en aanpassingsstrategieën door de tijden heen. Over de medische effecten van pandemieën is de laatste maanden volop geschreven, maar hoe zit het met de sociale en psychologische impact? En vooral: welke samenlevingen kwamen sneller en beter uit dit soort crises? Ons onderzoek zal hopelijk later dit jaar in een officieel tijdschrift verschijnen, maar ik geef al graag iets van dit inspirerende samenwerkingsproject prijs. We begonnen ons historische onderzoek echt geesteswetenschappelijk: met beelden en plaatjes uit het verleden. Want elke medische crisis ging gepaard met reflectie, met pogingen er een draai aan te geven, er zin uit te halen. Zo was de ‘dodendans’ vanaf de Middeleeuwen tot in de moderne tijd het geijkte middel om de mens bij de les te houden. Sterven zullen we allemaal, jong en oud, arm en rijk. Tot die tijd houdt die dans ons scherp: zorg dat je tijdens je leven eerzaam, eerlijk en oprecht leeft. Dat je aalmoezen geeft en omziet naar elkaar. Want in een dodenhemd is iedereen gelijk. Schilderijen van Pieter Brueghel en lithografieën van Alfred Rethel (Der Tod als Erwürger, 1851, google de afbeeldingen maar eens) benadrukken dat punt met grote verbeeldingskracht. Maar hoe zit dat anno nu? Groot was onze verrassing en blije verbazing toen we Klaas Dijkhoff ineens over ‘de dans’ hoorden praten. Waren dat dan toch zijn katholieke culturele erfgoed en spiritualiteit die hier spraken? Was hij ook onder de indruk van de visuele verbeeldingen van rouw en solidariteit? Nee, helaas niet. Dijkhoffs opmerkingen verwezen naar het technocratische model van ‘de hamer en de dans’, bedacht door de Spaanse ingenieur Tomas Pueyo. Die introduceerde deze beeldspraak om aan te geven dat er een mix van korte, krachtige ingrepen en langdurende, slimme maatregelen nodig is om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Mooi bedacht. Maar tot solidariteit en steun roept de bijbehorende kale grafiek ons niet op. Dan hadden onze lotgenoten met de ‘dodendans’ een mooiere verbeelding van troost en bemoediging te pakken.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 2 - 2021

Nieuwste berichten

Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Artikel

De Pacificatie van Gent was een verdeelde vrede

De Pacificatie van Gent wordt wel gezien als een eerste onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Katholieken en protestanten, steden en adel verenigden zich om de muitende soldaten van het Habsburgse leger het land uit te krijgen. Maar waren de ondertekenaars wel zo eensgezind? Op 8 november 1576 schalden de trompetten over de Botermarkt in Gent. Een...

Lees meer
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Recensie

De Tweede Wereldoorlog transformeerde Azië

Voor Aziaten was de Tweede Wereldoorlog misschien wel ingrijpender dan voor Europeanen, bewijst sinoloog Hans van de Ven. Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief...

Lees meer
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
Opinie

Geschiedenisonderwijs dreigt staatsopvoeding te worden 

Geschiedenislessen in de bovenbouw van het middelbaar onderwijs zullen vanaf 2030 zijn gericht op het opvoeden van leerlingen tot goede burgers met bepaalde gewenste opvattingen. Dat wil tenminste de commissie die de concept-examenprogramma’s heeft opgesteld in opdracht van het ministerie van OCW. Het vak geschiedenis dreigt hiermee te verworden tot staatspedagogiek.  De concept-examenprogramma’s voor het...

Lees meer
Loginmenu afsluiten