Verborgen verhalen uit het VOC-archief

Samen met een internationaal team van wetenschappers ontwikkelt hij in het project GLOBALISE van het Huygens Instituut en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) een online portaal om het archief beter doorzoekbaar te maken: binnen een paar muisklikken krijg je een overzicht van relevante VOC-brieven. Terloops kwamen de onderzoekers meer te weten over een hoofdrolspeler uit de Indonesische geschiedenis. 

Wat houdt het project GLOBALISE precies in? 

‘De archieven van de VOC zijn georganiseerd op basis van geografie. Wie iets wilde onderzoeken aan de hand van VOC-stukken, moest binnen een bepaalde locatie zoeken. Maar over veel onderwerpen is informatie te vinden op meerdere plekken. We besloten daarom een online omgeving te ontwikkelen die het mogelijk maakt om buiten de kaders van gebieden om te denken. Daarmee moeten onderzoekers informatie kunnen vinden die ze anders op geen enkele manier handmatig hadden kunnen traceren. Dit heeft geresulteerd in een portaal voor onderzoekers en het grote publiek, dat we in december lanceren.’ 

‘We zijn begonnen met de tekstherkenning van de zogenoemde Overgekomen brieven en papieren. Dat is een verzamelterm voor ruim vijf miljoen pagina’s aan stukken die vanuit Azië naar het VOC-bestuur in de Republiek werden gestuurd: het rijkste deelarchief dat we van de VOC hebben. Onze onderzoeksomgeving maakt het mogelijk om op belangrijke termen te zoeken. Als je nu zoekt op “tot slaaf gemaakten”, krijg je ook resultaten voor de begrippen “slaven” en “lijfeigenen”. Zo kun je op een nieuwe manier onderzoek doen.’ 

Jullie gebruiken gespecialiseerde AI voor tekstherkenning en classificaties. Is de technologie wel ver genoeg ontwikkeld om het deze taak toe te vertrouwen? 

‘De transcripties zullen niet perfect zijn. Het is niet haalbaar om vijf miljoen scans 100 procent correct te krijgen. Maar met onze software denk ik dat we op een heel hoog niveau van tekstherkenning komen. We zijn voor 90 tot 95 procent accuraat. Zelfs met de enorme versnelling van AI denk ik dat generieke modellen dat nog niet halen. Misschien is dat over twintig jaar anders, maar voor nu zijn onze modellen state of the art.’ 

Wat kan jullie portaal toevoegen aan historisch onderzoek? 

‘De tekstherkenning wordt al veel gebruikt om te zoeken op namen. Een mooi voorbeeld is de Indonesische vrijheidsstrijder Soerapati, een belangrijke figuur voor Indonesië. In het archief kon je al vinden hoe hij zichzelf opwerkte van slaafgemaakte in Batavia tot officier in VOC-dienst, hoe hij de grote leider van de opstand op Oost-Java werd en hoe die opstand werd neergeslagen. Wat we nog niet goed wisten, is de geschiedenis van zijn zoons die werden verbannen. Die informatie zat namelijk in een deel van het archief waar je het niet zou verwachten. Als je iets wilt weten over het nageslacht van Soerapati heb je deze tekstherkenning-tool dus nodig. Voor sommige gebieden en volken zijn dit zelfs de eerste geschreven observaties en primaire bronnen uit de geschiedenis die bewaard zijn gebleven.’ 

In hoeverre zijn koloniaal gekleurde VOC-bronnen bruikbaar bij de geschiedschrijving over die volken?  

‘In het portaal willen we voortdurend meegeven en uitleggen wat het betekent dat je te maken hebt met een koloniaal archief. De meeste mensen zullen bij die term denken aan een gouverneur-generaal die brieven schrijft of aan administratieve documenten van VOC-personeel. Die zul je zeker vinden in dit archief, maar het bevat meer. Zo vind je ook brieven van lokale vorsten en verslagen van rechtszaken in Batavia en andere VOC-steden. Daar komen verklaringen en stemmen in voor van bijvoorbeeld slaafgemaakten, soldaten of vrouwen van soldaten die in VOC-gebieden of daarbuiten woonden. Een VOC-klerk schreef die verklaringen natuurlijk op, maar de achtergrond van de stemmen die zijn opgenomen is divers. Het blijft een kwestie van kritisch lezen.’