Home Middeleeuwse schakers keken niet naar status

Middeleeuwse schakers keken niet naar status

Bij een middeleeuws potje schaak verdween sociale hiërarchie even naar de achtergrond. Eigentijdse manuscripten, schilderijen en schaakstukken laten zien dat schaakspelers van verschillende sociale en culturele achtergronden het op gelijke voet tegen elkaar konden opnemen, betoogt Cambridge-historicus Krisztina Ilko in vaktijdschrift Speculum.

Een Moor en een Europeaan schaken. Afbeelding uit het Libro de axedrez.
Een Moor en een Europeaan schaken. Afbeelding uit het Libro de axedrez. Alamy

Teun Willemse

Redacteur

Gepubliceerd op: 26 april 2026

Update 21 april 2026

Volgens Ilko was schaken een manier om de sociale normen uit te dagen: zwarte spelers konden ‘sociaal dominante’ witte spelers verslaan op basis van hun intellect. Een van haar belangrijkste bronnen is de Libro de axedrez, een dertiende-eeuwse schaakverhandeling waarin tientallen spelers uit Europa, Afrika, het Midden-Oosten en Azië gelijkwaardig zijn afgebeeld.

Schaken was ook een manier waarop verschillende culturen met elkaar in aanraking kwamen. Ilko beschrijft hoe een moslimreiziger in Florence twee Italianen versloeg en hoe een Javaan een Portugees schip betrad en daar het schaakspel van de gezagvoerder herkende. Zo toont het schaakspel volgens Ilko een onderbelichte kant van de middeleeuwse maatschappij, die is ‘gevormd door wereldwijde connecties, gedeelde kennis en intellectuele uitwisseling’.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 5 - 2026

Dossier Middeleeuwen

Byzantijnse zijde uit de zesde of zevende eeuw.
Byzantijnse zijde uit de zesde of zevende eeuw.
Artikel

Constantinopel bewaakte het geheim van zijde

In het tiende-eeuwse Byzantijnse Rijk had zijde de waarde van goud. Constantinopel bewaakte de productie ervan als een hellehond. Dat weerhield Lombardijns diplomaat Liutprand niet van een poging het textiele goud te smokkelen. Het ambitieuze hart van Liutprand van Cremona bonsde van opwinding, toen hij door de gouden poort van Constantinopel liep. Het was een...

Lees meer
Excommunicatie van Robert II de Vrome in 998. Schilderij door Jean Paul Laurens, 1875.
Excommunicatie van Robert II de Vrome in 998. Schilderij door Jean Paul Laurens, 1875.
Artikel

Excommunicatie in de Middeleeuwen: veroordeeld tot de duisternis

Om gelovigen in het gareel te houden dreigde de middeleeuwse kerk bij overtredingen met excommunicatie. Zondaars werden daarmee uit de gemeenschap gestoten en zouden na hun dood regelrecht naar de hel gaan. Maar hoe bang waren mensen daar nu echt voor? In 1445 had Margreet, echtgenote van Jacob van der Velde, een woordenwisseling met de...

Lees meer
Door de droogte ontstaan er barsten in de Nederlandse akkers
Door de droogte ontstaan er barsten in de Nederlandse akkers
Interview

‘We moeten weer leren leven met de bodem, net als in de Middeleeuwen’

Door extreme droogte en bosbranden gaan in heel West-Europa de alarmbellen af. Historica Maïka De Keyzer wijt ons gebrekkig preventiebeleid aan de moderne overtuiging dat we meester zijn over de natuur. ‘Wij denken dat we overal een technologische oplossing voor kunnen vinden. In de Middeleeuwen hadden ze die hoogmoed niet.’ Maïka De Keyzer doceert ecologische...

Lees meer
Een vrouw vliegt op een groen penismonster, circa 1345. Uit Decretum Gratiani, een twaalfde-eeuws kerkelijk wetboek.
Een vrouw vliegt op een groen penismonster, circa 1345. Uit Decretum Gratiani, een twaalfde-eeuws kerkelijk wetboek.
Beeldessay

Middeleeuwse memes over monsters, fallussen en ontblote billen

Wie een middeleeuws handschrift openslaat, hoeft zich niet te verbazen over dat soort bizarre voorstellingen in de kantlijn. Wat vertellen zogeheten marginalia over de belevingswereld van de middeleeuwer? De term ‘marginalia’ verwijst naar alles wat we terugvinden in de kantlijn van een tekst. In middeleeuwse manuscripten staan dikwijls persoonlijke toevoegingen van de kopiist of de...

Lees meer
Loginmenu afsluiten