Laten we eens aannemen dat deze recensent een fijnbesnaarde en beleefde historicus was die het geduld kon opbrengen tijd te besteden aan boeken met 'wat als-geschiedschrijving'.
Dan zou hij zonder twijfel nu uitleggen dat er onlangs gelijktijdig twee boeken met beschouwingen over het 'virtuele verleden' in Nederland zijn verschenen. Vervolgens zou hij melden dat de eerste simpelweg Wat als? getiteld is en een compilatie behelst van artikelen uit diverse boeken van de bekende Amerikaanse 'what if'-historicus Robert Cowley. Die heeft door de jaren heen heel wat bekende historici (zoals Geoffrey Parker, Stephen Ambrose en William H. McNeill) weten te bewegen zich te buigen over kwesties als 'Wat als de Spaanse Armada in 1588 wel had gewonnen van de Engelse vloot?', 'Wat als Napoleon de Slag bij Waterloo had gewonnen?', 'Wat als D-day was mislukt?' en andere 'contrafactuele speculaties' - zoals inleider Maarten van Rossem dat misschien wat overdreven chic uitdrukt.
Daarna zou de fijnbesnaarde en beleefde historicus erop wijzen dat het tweede 'wat- als'-boek een op Cowleys idee gebaseerd product van eigen bodem is dat werd samengesteld door Menno Steketee, een bioloog die thans publiceert als wapendeskundige in diverse periodieken. Onder de titel Was het anders gelopen… staan in dit om onduidelijke redenen als een kinderboek vormgegeven werk bijdragen van hemzelf, van diverse journalisten (variërend van H.J.A. Hofland tot Jeroen Wielaart) en van een aantal historici (onder wie Norbert Both en Jan Willem Honig, de schrijvers van het terecht befaamde Srebrenica, Record of a War Crime uit 1996). En dan zou de beleefde historicus geduldig uitleggen dat in Was het anders gelopen… vaderlandse 'wat als-geschiedenis' valt te lezen over onder meer Srebrenica ('Wat als Karremans wel luchtsteun had gekregen?'), over de Atjeh-oorlog ('Wat als Nederland had verloren?'), over de Falklandoorlog ('Wat als Argentinië had gewonnen dankzij een goed afgesteld vuurleidingssysteem van de firma Hollandse Signaal?'), alsmede over Nederland aan de vooravond van de Duitse inval ('Wat als we in 1939 Engelse hulp hadden ingeroepen?' en 'Wat als we net als de Denen niet hadden gevochten, maar lijdzaam verzet hadden gepleegd?').
Laten we dan aannemen dat de fijnbesnaarde en beleefde historicus nog genoeg geduld had kunnen opbrengen om wat algemene opmerkingen te maken. Hij zou misschien het citaat van Pascal uit de Pensées van stal halen: 'Als de neus van Cleopatra kleiner was geweest, dan had de gehele wereld er anders uitgezien.' Anderzijds had hij wellicht hiervan afgezien omdat dit té obligaat was geweest, en Jan Blokker dit cliché reeds had opgebruikt in zijn 'culturele column' in NRC Handelsblad. Neen, het zou waarschijnlijker zijn dat hij zich zou buigen over de vraag die Van Rossem in zijn inleiding van Wat als? te berde brengt: 'Zijn contrafactuele speculaties volkomen zinloos, of kunnen zij een verhelderende bijdrage leveren aan de historische analyse?' De historicus zou daarbij wellicht even zijn licht willen laten schijnen over Van Rossems stellige bewering dat het 'van belang is dat de historicus een mogelijke andere afloop steeds expliciet aan de orde stelt'. Hij zou zich het hoofd hebben gebroken over het probleem dat er oneindig veel andere aflopen te verzinnen zijn, en dat als partij A een veldslag verliest, dit geenszins wil zeggen dat partij B de bijbehorende oorlog wint. Hij zou er daarbij op wijzen dat de tegenstelling tussen determinisme en contingentie die onder historici voor geschiedfilosofisch probleem doorgaat, een nogal primitieve en infantiele simplificatie is. Hij zou…
Neen, laten we eens wat anders aannemen. Wat als deze recensent helemaal geen fijnbesnaarde en beleefde historicus is, maar een kritische lezer op zoek naar historische kennis en geschiedkundige argumenten waar hij wat aan heeft? En dat hij meent dat de meeste historici en journalisten al moeite genoeg hebben de geschiedenis te duiden zoals die werkelijk is verlopen? Zo'n historicus had hier geschreven: lezer, doe geen moeite; over korte tijd kunt u deze contrafactuele 'wat als-geschiedenissen' in stapels ophalen bij De Slegte.
