De belegering van Sarajevo tijdens de Bosnische Burgeroorlog duurde van 1992 tot 1996 en is daarmee het langste beleg in de naoorlogse geschiedenis. Vanuit de omliggende heuvels werden inwoners jarenlang bestookt door mortieren en scherpschutters. ‘Vooral aan het begin en eind van het beleg was het heftig,’ vertelt historicus Guido van Hengel. ‘Sommige straten kon je nauwelijks oversteken. In die zogenoemde sniper alleys, waar straatbordjes met “pas op, sniper” stonden, vielen de meeste slachtoffers.’
De Italiaanse politie onderzoekt nu of er tussen die scherpschutters betalende burgers uit andere landen zaten. Aanleiding is de film Sarajevo Safari uit 2022. Daarin getuigt een anonieme Sloveen over het snipertoerisme. ‘Het probleem van die film is dat deze wat artistiek is. Dat laat ruimte voor twijfel,’ zegt historicus Guido van Hengel.
Geruchten over snipertoeristen zijn er al veel langer. In de film Serbian Epics uit 1992 was een scène te zien waarop de Russische schrijver Eduard Limonov bij Sarajevo met een Servisch machinegeweer mocht schieten. ‘Dat verbaasde me toen niet, en het nieuws over deze snipersafari’s verbaast me ook niet,’ zegt Van Hengel. ‘Er zijn ook verhalen over de makers van snuff movies: mensen die beelden schoten van de moord op Bosniërs om te verkopen.’
In de Joegoslavische Burgeroorlog waren sowieso veel buitenlandse vrijwilligers actief. ‘Aan moslimkant vochten Moedjahedien mee, en bij de Kroaten sloten zich neonazi’s aan. Grieken en Russen waren vooral actief aan de Servische kant. Veel van die Griekse vrijwilligers gingen later bij The Golden Dawn – de Griekse fascisten. En de Rus Igor Girkin, die MH17 heeft neergehaald, was in de jaren negentig actief in Bosnië om te vechten aan Servische zijde.’ Van Hengel heeft dan ook zijn bedenkingen bij de motieven van de vrijwilligers in dit conflict. ‘Zeker als je kijkt naar de misdaden die door deze groepen zijn gepleegd.’
Wat bezielt een ‘snipertoerist’?
In haar boek Angstaanjagend normaal onderzoekt hoogleraar Alette Smeulers historische misdadigers, die ze indeelt in categorieën. Vaak zijn daders alledaagse mensen, concludeert ze. Maar in het geval van snipertoeristen gaat dat niet op. ’Als dit verhaal klopt, zijn het daders met sadistische en psychopathische karaktertrekken, die zich aangetrokken voelen tot het openlijk geweld in een oorlog.’
‘Ik gebruik vaak het voorbeeld van de Tunesiër Mohamed Lahouaiej-Bouhlel, die in 2016 een aanslag pleegde met een vrachtwagen in Nice. Die actie werd geclaimd door Islamitische Staat, maar Bouhlel was absoluut niet overtuigd van het IS-gedachtegoed. Hij was gewoon een extreem gewelddadige figuur die zich aangetrokken voelde tot het geweld van de organisatie.’
Als andere voorbeelden noemt Smeulers sommige vrijwilligers die meevochten in de Joegoslavische Burgeroorlog en bepaalde huurlingen van de Russische Wagnergroep. ‘Je zag ook iets vergelijkbaars in Zuid-Afrika nadat het apartheidsregime viel. Mannen die bij het leger of de politie hadden gezeten en daar veel geweld gebruikten en daarvan genoten, zochten vervolgens nieuwe conflicten op.’
Een verschil met vrijwilligers die oorlogsmisdaden plegen, is dat de zogenoemde ‘snipertoeristen’ veel geld zouden hebben betaald om op burgers in Sarajevo te mogen schieten. Voor iedere dader speelt ideologie een rol, zegt Smeulers daarover. ‘Maar bij dit soort daders gaat dat niet over links, rechts of nationalistisch, maar over de overtuiging dat zij beter zijn dan anderen. Om minachting voor het gepeupel dat het minder heeft dan zij. Het is een soort superioriteitsideologie.’
Dark tourism in Sarajevo
Dat Italië nu een onderzoek instelt naar het snipertoerisme, juicht Van Hengel toe. ‘De oorlog is nog steeds heel zichtbaar in de stad, en het verhaal van het beleg is belangrijk voor het zelfbeeld van haar inwoners. Veel moorden uit het beleg zijn ook nooit opgelost, want snipers waren enorm moeilijk te detecteren. Bovendien is het Joegoslaviëtribunaal niet meer operatief, en zijn aanklagers alleen nog met een paar “grote vissen” bezig.’
Wel denkt hij dat er door dit nieuws nog meer nadruk komt op het donkere verleden van Sarajevo, dat haar oorlogsgeschiedenis inzet voor een soort dark tourism. ‘Het is problematisch dat alles om het beleg draait. Sarajevo heeft ook een interessant Oostenrijks, Osmaans en communistisch verleden. Het beleg laten zien is belangrijk, maar het zou goed zijn om een diverser en gelaagder verhaal te vertellen over de stad.’
