Amerikaanse bisschoppen stemden onlangs in met een onderzoek naar de mogelijkheid om de communie te weigeren aan prominente katholieken die voorstander zijn van keuzevrijheid inzake abortus. De maatregel leek vooral gericht tegen president Joe Biden, en deed daarom veel stof opwaaien. Een paar dagen later hebben de bisschoppen verklaard dat zij ‘geen nationale richtlijn om de communie aan politici te weigeren’ nastreven.
In 1954 vaardigden de Nederlandse bisschoppen een mandement uit waarin het gelovigen werd verboden lid te zijn van communistische organisaties, op straffe van uitsluiting van de sacramenten. Ook lidmaatschap van socialistische organisaties werd verboden. Volgens kerkhistoricus Joep van Gennip had dit mandement vooral een averechts effect.
Wat hield het mandement van 1954 precies in?
‘De destijds vijf bisschoppen van de Nederlandse kerkprovincies riepen in dit document de gelovigen op om vooral lid te blijven van katholieke sociale en maatschappelijke organisaties. De parochianen werden ook gewaarschuwd voor de ongelovige stromingen van het liberalisme, socialisme, humanisme en communisme. Daarnaast was er een aantal verbodsbepalingen opgenomen. Het werd katholieken bijvoorbeeld verboden lid te worden van een socialistische omroep zoals de VARA. En het lidmaatschap van de PvdA werd ontraden, maar verder aan het eigen geweten overgelaten. Het ging een stap verder als katholieken lid werden van een communistische partij of communistische geschriften lazen: dan konden hun de sacramenten worden geweigerd. Het gaat hier dus niet om excommunicatie, waarbij de gelovigen uit de kerk worden verbannen. Op hetzelfde niveau bevindt zich de discussie in de Verenigde Staten.’
Welk verschil is er tussen toen en nu?
‘In 1954 probeerden de bisschoppen de gelovigen weer in de eigen zuil te krijgen. Het was een ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer vanwege een sociaal-maatschappelijke kwestie. De kwestie rond Biden heeft te maken met de katholieke geloofsleer, in dit geval inzake de bescherming van het leven. Het gaat hier om een moreel-ethische kwestie.’
Hoe reageerden Nederlandse katholieken op het mandement?
‘Het had een averechts effect. Vooral bij de zogenoemde doorbraak-katholieken, die na de oorlog niet meer terug wilden naar het oude systeem van de verzuiling. Zij wilden samenwerken met andere partijen dan de KVP, zoals de PvdA. Er waren katholieken lid van de PvdA en die wilden zich niet laten knechten door de politieke voorkeuren van de bisschoppen. Men vond deze bemoeienis echt te ver gaan. Daarin hebben de bisschoppen zich dus vergaloppeerd. Ook zorgde het mandement voor meer verdeeldheid binnen de katholieke kerk. De polarisatie die in de jaren zestig duidelijk naar voren trad, heeft hier zijn wortels. Ook in de Verenigde Staten zie je dat het nieuws over het mogelijke weigeren van de communie aan president Biden de gelovigen verdeelt.’
Werden de sancties die in het mandement van 1954 werden genoemd werkelijk uitgevoerd?
‘Dat is moeilijk na te gaan. Als bijvoorbeeld iemand de communie werd geweigerd, dan werd dat natuurlijk niet aan de grote klok gehangen. Maar binnen de katholieke gemeenschap zou het waarschijnlijk van een paar vooraanstaande mensen wel bekend zijn geweest. Vermoedelijk had het mandement vooral symbolische betekenis. Toch had zo’n mandement in die tijd wel degelijk impact. Want in de jaren vijftig waren er een heleboel katholieken die trouw naar de kerk gingen en voor wie de sacramenten nog van fundamenteel belang waren. Wat de bisschoppen verklaarden had invloed op hun gedachten en hun persoonlijke levenssfeer.’
Kader
Joep van Gennip is kerkhistoricus aan Tilburg University. Hij studeerde geschiedenis en theologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en de universiteit van Oxford. Van Gennip specialiseerde zich in de geschiedenis van de katholieke kerk, in het bijzonder de periode vanaf de zeventiende eeuw tot heden. In 2018 schreef hij met Karim Schelkens en Paul van Geest het handboek Het katholicisme in Europa. Een geschiedenis.
