Politiek links stond vroeger voor de toekomst en tegen gedweep met het verleden. ‘Sterft, gij oude vormen en gedachten!’ luidt het devies van de Internationale uit 1871. Maar sinds het ontstaan van onze huidige geheugencultuur, met haar drang naar herdenken en obsessie met erfgoed, is nostalgie niet meer enkel voor reactionairen.
Dit artikel krijg je van ons cadeau
Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.
Dat was goed te zien in de Franse parlementsverkiezingen van afgelopen zondag. Een linkse lijstverbinding onder de naam Nouveau Front Populaire werd de grootste in de Nationale Vergadering. Daarmee wikkelde zij zich in de mantel van het oorspronkelijke Volksfront, de combinatie van socialisten, radicaal-socialisten en communisten die van 1936 tot 1938 Frankrijk regeerde en de grondvesten van de Franse verzorgingsstaat legde. Het NFP mobiliseerde zo ook de herinnering aan het tussenoorlogse antifascisme, met als doel het extreem-rechtse Rassemblement National van de overwinning te houden. Met succes: het RN kwam niet verder dan een derde plaats, hoewel het in zetelaantal wel bijna verdubbelde.
Toch klopt het volgens de Amsterdamse historicus Niek Pas niet dat het Nieuwe Volksfront het oude inzet voor electoraal gewin. De vergelijking gaat mank. Niet in de eerste plaats omdat (zoals Pas terecht opmerkt) het nieuwe linkse monsterverbond electoraal veel zwakker staat dan het oude, maar omdat het – anders dan zijn voorganger – gedomineerd wordt door de ‘extreem-linkse’ partij La France Insoumise (‘Opstandig Frankrijk’) van oud-minister Jean-Luc Mélenchon, door Pas beschreven als een sinistere ‘kruising tussen Stalin en Pol Pot’. Een nieuw Volksfront onder Mélenchon zou dan ook een belediging zijn voor de herinnering aan het oude. In het bijzonder voor Léon Blum, van 1936 tot 1937 de eerste socialistische en Joodse premier van Frankrijk.
Brede waaier aan stromingen
Dat Pas zich zo richt op LFI is op zijn zachtst gezegd vreemd te noemen. Hij negeert de drie andere grote en het twintigtal kleinere partijen, die ook aan het NFP deelnemen en samen meer dan zestig procent van de NFP-zetels zullen innemen. Zij vertegenwoordigen een brede waaier aan politieke stromingen, van extraparlementaire antikapitalisten tot groenen en zelfs paarsige sociaaldemocraten. Ook worden zij gesteund door diverse groeperingen uit het maatschappelijke middenveld: alle vakbonden, Greenpeace, de Ligue des droits de l’homme en ook Joodse organisaties. Het NFP wordt dus niet overheerst door ‘extreem-links’, maar gekenmerkt door pluralisme.
Wat betreft het oude Volksfront bagatelliseert Pas de deelname van de communisten. Hoewel die inderdaad geen ministers leverden, gaven zij wel cruciale gedoogsteun. Sterker nog, het idee voor een volksfront was oorspronkelijk het hunne. Ook de Parti Radical, die Pas simpelweg ‘republikeins’ noemt, slaat hij over. Maar de deelname van de radicaal-socialisten – die, in tegenstelling tot wat hun naam doet vermoeden, burgerlijk en vrijzinnig-liberaal waren – was doorslaggevend. Zonder hen bezat het Volksfront geen meerderheid. Bovendien waren zij verantwoordelijk voor het antifascistische buitenlands en defensiebeleid.
‘De communisten leverden geen ministers, maar gaven wel cruciale gedoogsteun’
Wat juist opvalt aan het Nieuwe Volksfront is niet de aanwezigheid van ‘extreem-links’, maar de afwezigheid van soortgelijke liberalen. Vertaald naar hedendaagse begrippen zou het ook de linkervleugel van Ensemble, het parlementair blok dat president Emmanuel Macron steunt, in zich moeten opnemen. Zoiets is haast ondenkbaar. Waar het oude Volksfront het eens kon worden over een gezamenlijk programma van marktbeteugeling, collectieve veiligheid en democratische vernieuwing – samengevat in de slogan ‘Pain, paix, liberté’ – zijn dat juist twistpunten tussen de ‘macronnisten’ en het NFP.
Mythische proporties
Dat zou je, zoals Pas, kunnen verklaren aan de hand van het radicaal veranderde tijdsgewricht. Maar het heeft ook in belangrijke mate te maken met de mythische proporties die het Volksfront in het linkse geheugen heeft aangenomen. In dit geromantiseerde beeld, waar Pas niks tegenoverstelt, is geen ruimte voor liberalen.
Daardoor maakt het de diepe tegenstellingen die het oude Volksfront doorkliefden onzichtbaar. Die werden het uiteindelijk fataal: het Volksfront viel in maart 1938 uit elkaar nadat de radicalen hadden geweigerd de regering financiële volmacht te geven, om bijvoorbeeld eenzijdig de franc te devalueren. Zij formeerden vervolgens een nieuw kabinet over rechts. Veel van de sociale wetgeving die onder Blum was aangenomen werd rap teruggedraaid.
De werkelijk interessante vraag is dan ook niet in hoeverre het Nieuwe op het oude Volksfront lijkt, maar waarom Frans links zo dweept met dit historische échec in plaats van vooruit te kijken, naar de toekomst.
