De Volkskrant ging door het stof na het plaatsen van een karikaturale illustratie van Maurice de Hond, die deed denken aan antisemitische propaganda uit het verleden. Volgens de krant ontbrak het de redactie aan ‘historisch besef om de overeenkomst te zien’. Volgens NIOD-onderzoeker Kees Ribbens zou een archief met historische propagandabeelden bij kunnen dragen aan het historisch beeldbesef in Nederland.
Ribbens, NIOD-onderzoeker en hoogleraar aan de Erasmus Universiteit, denkt dat het gebrek aan historisch besef in dit geval oprecht was. ‘Dat redacties deze beeldassociaties niet hebben, lijkt me echter geen heuglijke ontwikkeling. Het doet vermoeden dat er iets expliciets bij een karikatuur moet staan om het herkenbaar te maken, zoals een Jodenster’.
Weten mensen genoeg van antisemitische propaganda om dit soort vergelijkingen te vermijden?
‘Ik geloof niet dat er veel Nederlanders zijn die totaal onwetend zijn over de Holocaust en de propaganda die daaraan vooraf ging. Ik vraag me wel af in hoeverre mensen vertrouwd zijn met de hedendaagse Joodse gemeenschap. De Joodse geschiedenis wordt vaak gereduceerd tot Holocaustgeschiedenis. De bredere Joodse geschiedenis en de Joodse actualiteit dringen daardoor maar dunnetjes door in het collectieve bewustzijn. Het beeld van de Joodse gemeenschap in Nederland anno 2021 is volgens mij erg beperkt.’
Moet er een overzicht komen van historische propagandabeelden die niet meer gebruikt kunnen worden?
‘Ik denk dat het geen kwaad kan en ik zou er persoonlijk een groot voorstander van zijn. Er zijn veel historische karikaturen bewaard gebleven en er is al veel gedigitaliseerd. Ik zou ervoor pleiten om een soort beeldarchief met toelichting van dit soort karikaturen te maken. Daar kunnen we allerlei anti-Joodse stereotypen in opnemen, maar we moeten het niet tot die groep beperken. Er zijn in de twintigste eeuw allerlei andere vijandbeelden geweest die in dat archief terug kunnen komen.’
Komt er een moment dat dit soort beelden wel weer gebruikt kunnen worden?
‘Je kunt geen einddatum plakken aan de gevoeligheid van deze beelden. De Holocaust is nog altijd ons moreel ijkpunt en onze ethische maatstaf. Dat zie ik niet snel veranderen, tenzij er een nieuwe genocide plaatsvindt die ons raakt. De lijn tussen wat wel en niet kan staat nooit helemaal vast. Toen ik studeerde, liepen mensen rond in shirts van Mao Zedong. Dat zouden velen nu niet meer doen. Onze ethische maatstaf is altijd cultureel bepaald: waar zijn we ons van bewust en waar hechten we belang aan? Het gewicht dat we toekennen aan de Holocaust kan in de loop der tijd minder worden, maar voorlopig gebeurt dat niet.’
