Home INTERVIEW: ‘In de Republiek was kritisch denken mogelijk’

INTERVIEW: ‘In de Republiek was kritisch denken mogelijk’

  • Gepubliceerd op: 26 januari 2015
  • Laatste update 04 apr 2023
  • Auteur:
    Mirjam Janssen
  • 4 minuten leestijd

‘Tot ver in de zestiende eeuw gingen geleerden ervan uit dat de aarde niet ouder was dan zesduizend jaar, zoals de Bijbel suggereert. Ze probeerden voortdurend de precieze datum van de schepping te becijferen. Maar in de zeventiende eeuw kwam die benadering onder spanning te staan,’ vertelt Eric Jorink, hoogleraar Verlichting en religie aan de Universiteit Leiden.

‘Door kritische bestudering van de bijbeltekst en van andere culturen begonnen wetenschappers zich te realiseren dat de aarde ouder moest zijn. De Chinese dynastieën bijvoorbeeld gingen verder terug en dat gold ook voor de Egyptische farao’s. Allerlei andere vragen konden op basis van bijbelstudie evenmin worden beantwoord. Bijvoorbeeld: hoe was de ark van Noach geconstrueerd? En hoe waren dieren uit Amerika ook op de boot terechtgekomen? Fossiele dieren leken aanvankelijk het verhaal van de zondvloed te bevestigen, maar er werd nog nooit een fossiel van een “zondvloedmens” gevonden. Hoe kon dat? Uiteindelijk vond een geleerde dat toch, maar later bleek dat dit een afdruk van een grote salamander was.’

Zo veranderde tussen ongeveer 1660 en 1800 de wetenschap. ‘Tot in de zeventiende eeuw werd gedacht dat de bron van kennis in het verleden lag, in de tijd dat God Adam had geschapen. Tijdens de Verlichting drong het besef door dat de sleutel tot de wetenschap niet in het verleden, maar in de toekomst lag. De mensen waren verwonderd over de wereld, maar nog steeds zeer religieus. Ze begonnen orde aan te brengen en te zoeken naar een systeem in het goddelijke ontwerp. Een typische verlichtingsdenker was Carolus Linnaeus, die een indeling ontwikkelde voor de planten- en dierenwereld.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Historici gingen er lang van uit dat de Verlichting vooral een Frans en een Engels verschijnsel was. In 2001 legde Jonathan Israel met zijn boek Radicale Verlichting een bom onder deze veronderstelling. Hij wees erop dat ook de Republiek, en dan met name Spinoza, een belangrijke rol speelde. ‘Kritisch denken is een wezenlijk element van de Verlichting,’ stelt Jorink. ‘Juist dat was in de Republiek mogelijk. Er was geen staatskerk en iedereen kon zijn opvattingen uiten. Dat gebeurde dan ook volop. Werkelijk over elk onderwerp werd gesproken. Bijvoorbeeld over het Copernicaanse stelsel, waarin de zon het middelpunt van het heelal is. In de rest van Europa zat de discussie hierover dichtgetimmerd, maar in de Republiek kon erover worden gedebatteerd. Het neveneffect was dat Nederlanders zich bewust werden van hun eigen standpunten en die konden relativeren.’

Deze verlichte houding was cruciaal voor de Europese en de wereldgeschiedenis. ‘Zonder de Verlichting had de wetenschap niet zo’n enorme ontwikkeling kunnen doormaken. Om een vinding te kunnen doen, moet je de vrijheid hebben kritisch te denken en autoriteiten ter discussie durven stellen. We plukken nog steeds de vruchten van de wetenschappelijke revolutie uit die tijd: stoom en stroom bijvoorbeeld zijn er de producten van.’

De laatste jaren is het denken over de Verlichting politiek gekleurd. Sinds de aanslagen van 9/11 is er veel kritiek op de ‘achtergebleven’ islamitische cultuur. Tegelijk wordt Verlichting – onder meer door Jonathan Israel – gelijkgesteld aan secularisatie. Jorink is het daar niet mee eens. ‘In de Republiek was niet zozeer sprake van secularisatie als wel van een open debatcultuur. Over alles kon worden gediscussieerd, maar de meeste mensen waren nog steeds diep gelovig. In de optiek van veel westerse publicisten biedt de Verlichting een model voor de heropvoeding van moslims, maar dat berust op een onjuist beeld van die tijd.’

Toch roept de felheid van de discussie de vraag op of de Verlichting eigenlijk ooit is afgelopen. ‘Dat vind ik moeilijk te zeggen. Duidelijk is wel dat we niet in een homogene wereld leven. Ook nu nog zijn er groepen die menen dat de wereld zesduizend jaar oud is.’

– Mirjam Janssen

Kijk voor meer informatie op www.historischnieuwsblad.nl/collegedag

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer