De beelden ogen bekend: er rijden twee militaire jeeps met blanke soldaten door de jungle. Bij een houten huisje, eigenlijk meer een hutje, stoppen ze. Ervoor staat een angstig kijkende man met zijn vrouw en drie kinderen. Een oudere zoon, die even eerder achter een weggelopen kip aan rende, houdt zich schuil in het bos. Door zijn ogen kijken we naar wat er gebeurt.
Een militair vraagt aan de vader waar de rest van zijn gezin is. Als de man zegt dat dit al zijn kinderen zijn, schreeuwt de militair dat hij een leugenaar is. ‘Platbranden!’ beveelt hij de andere militairen. Als de vader smeekt om dat niet te doen, jaagt de soldaat hem een kogel door het hoofd. Ook zijn vrouw en drie kinderen, onder wie een baby, worden doodgeschoten. Het oogt als een routinehandeling, waarna de militairen in de jeep stappen en wegrijden.
De scènes roepen associaties op met Vietnam-films, waarin Amerikaanse soldaten op zoek naar rebellen gehuchtjes platbranden en willekeurig dorpelingen doodschieten. Maar de militairen in de Indonesische speelfilm Merah Putih – dat ‘rood-wit’ betekent, de kleuren van de Indonesische vlag – zijn geen Amerikanen, maar Nederlanders, die in 1947 de koloniale orde in Indonesië kwamen herstellen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Merah Putih volgt na het uitmoorden van het gezin de jongen, die dankzij zijn jacht op een kip de slachtpartij overleefde. Deze Tomas vlucht van Celebes, waar de moordpartij op zijn familie plaatsvond, naar Java. Hij meldt zich aan bij het Republikeinse Leger en wordt aangenomen als rekruut, waarna de film de grote rol van standsverschil en religie in het Indonesische leger laat zien.
Dat Tomas van boerenafkomst is, leidt tot aanvaringen met een arrogante jongen uit de elite. Dat Tomas ook nog eens een christen is, maakt hem in de ogen van sommige islamitische rekruten tot ‘een Hollandse hufter’. Maar de verschillen worden overwonnen doordat iedereen hetzelfde ideaal nastreeft. In de woorden van een van de rekruten: ‘Dit is het begin van ons nieuwe land. Dat is de moeite van het vechten waard.’ De trainingscommandant is tevreden: ‘Jullie kwamen aan als jongens, maar zijn nu mannen en soldaten.’
Op oorlogsgeweld hoeven de kersverse soldaten niet lang te wachten, want ze worden lafhartig aangevallen door Nederlandse soldaten op de avond dat ze het afscheid van hun militaire opleiding vieren. Aanvalstactiek is niet het sterkste punt van het nieuwe regiment: ‘Ren naar voren en schiet op alles wat beweegt,’ is het enige wat de commandant weet te bedenken.
Een Nederlandse soldaat spreekt later van domme inlanders, die zich makkelijk laten afknallen. Dat is te vroeg geconcludeerd, want de vier republikeinse soldaten die de strijd overleven, lokken als guerrillastrijders een Nederlands brandstofkonvooi in een spectaculaire hinderlaag. Voor het zover is, moorden Nederlandse soldaten nog wel een kampong uit.
Merah Putih, dat als eerste deel van een trilogie over de Indonesische vrijheidsstrijd in Indonesië een enorm succes was, is een unverfroren patriottische oorlogsfilm, maar het beeld van het Nederlandse militaire optreden is niet onjuist. Op de introductietekst in het begin van de film, die betoogt dat Nederland na de nederlaag van de Japanners de koloniale heerschappij wilde herstellen, valt niets af te dingen.
Dat de film begint op Celebes is vanuit patriottisch oogpunt begrijpelijk, omdat het Nederlandse leger daar in 1947 onder leiding van Raymond Westerling gruwelijk huishield. Het staat vast dat Nederlandse soldaten zich er schuldig maakten aan oorlogsmisdaden. Wie daaraan twijfelt, moet de twee uitzendingen van Andere Tijden uit 2007 hierover maar eens bekijken.
Merah Putih toont uiteraard niet de gewelddadige anarchie op Celebes vóór de komst van Westerling. Dat Indonesische strijdgroepen er elkaar te lijf gingen en iedereen terroriseerden die niet pal achter hen stond, past niet bij de strekking dat het volk gezamenlijk tegen de Nederlandse bezetter optrad.
Leerzaam voor Nederland is dat in de film de parallel met de Vietnam-oorlog voor het oprapen ligt: ook in Indonesië was sprake van een guerrillaoorlog die door de bezetter niet gewonnen kon worden. En ook hier was hij volkomen doof voor het verlangen van de bevolking. Als een Nederlandse kolonel tegen Tomas zegt dat hij en zijn medestrijders moordenaars zijn, luidt zijn antwoord: ‘Wij zijn gewone mensen die willen leven in ons eigen land.’ Tot die simpele constatering was Nederland ruim zestig jaar geleden niet in staat.
Yadi Sugandi
Merah Putih (Red and White)
Dvd, verschijnt 25 juli. Indies, € 12,99
