Meestal is pas na enige tijd duidelijk of een gebeurtenis ook een historische gebeurtenis van formaat zal worden. Pas nadat de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken en vervolgens enige tijd had geduurd, kon worden geconcludeerd dat de moord op de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger en zijn vrouw, op 28 juni 1914, een historische gebeurtenis van enorm belang was geworden. De bestorming van de Bastille was een Parijs relletje gebleven als de Franse Revolutie er niet op was gevolgd.
De moderne media, en in het bijzonder de televisie, hebben echter meestal niet het geduld om te wachten op de loop der dingen voordat zij een gebeurtenis tot een waarlijk historische gebeurtenis verklaren. Soms hebben ze gelijk, vaak ook helemaal niet. Van de val van de Berlijnse Muur in november 1989 werd onmiddellijk – en terecht – gezegd dat het een historische gebeurtenis was.
Anderzijds waren de aanslagen op het Wereldhandelscentrum en het Pentagon op 11 september 2001 wel een historische gebeurtenis, maar van aanzienlijk minder betekenis dan toentertijd werd gedacht. Er was geen sprake van het begin van de Derde Wereldoorlog, en wat men in Washington ook moge beweren, het islamitisch terrorisme is niet veel meer dan een marginaal historisch gebeuren, als we het bijvoorbeeld vergelijken met het einde van de Koude Oorlog of de industrialisatie van de Aziatische reuzennaties.
Zo rijst onwillekeurig de vraag wat we moeten denken van de kredietcrisis: de mondiale implosie van de kredietverstrekking en het falen van het internationale bancaire systeem. Zal die crisis over een halve eeuw worden gezien als een voorbijgaand fenomeen, niet meer dan de opmaat voor een tijdelijke economische recessie, of als een beleidsmatig keerpunt van grote betekenis, te vergelijken met de ideologische triomf van het neoliberalisme in de late jaren zeventig en de vroege jaren tachtig?
Op het gevaar af een paniekerige indruk te maken, houd ik het op het laatste. Ik moet bekennen het ook wel prettig te vinden als met de kredietcrisis het neoliberalisme ten grave gedragen kan worden. Het werd werkelijk de hoogste tijd. Voor zover het neoliberalisme nuttige beleidsmatige impulsen heeft gegeven, was die tijd allang voorbij. De laatste jaren heeft het ongeremde marktdenken in tal van sectoren negatieve effecten gehad, of dat nu de Nederlandse thuiszorg betreft of de internationale financiële wereld.
De claim van de neoliberalen was sedert de late jaren zeventig dat de markt onder alle denkbare omstandigheden het beste allocatiemechanisme is en dat de overheid geen oplossingen biedt voor maatschappelijke problemen, maar juist de hoofdoorzaak is van die problemen. Ondertussen is duidelijk geworden dat de markt lang niet altijd de perfecte resultaten genereert die waren voorspeld, en dat de overheid niet gemist kan worden. In veel westerse landen hadden de kiezers trouwens al duidelijk gemaakt dat zij er weinig voor voelden de verzorgingsstaat te vervangen door een marktgestuurd systeem van sociale zorg.
De kredietcrisis, grotendeels een gevolg van de ideologisch bepaalde, lakse houding van de Amerikaanse toezichthouders en het explosief gegroeide internationale financiële verkeer waarin vrijwel elke regelgeving heeft ontbroken, maakt overtuigend duidelijk dat nieuwe, vooral ook internationale regelgeving met bijbehorend toezicht dringend noodzakelijk is. Dat zal hopelijk ook op tal van andere terreinen leiden tot een herwaardering van effectief sturend overheidsbeleid.
Her en der heeft deze voor de hand liggende conclusie al geleid tot paniekerige stukjes waarin wordt gewaarschuwd het kapitalisme toch vooral niet af te schaffen. Daar lijkt mij helemaal geen reden voor. Niemand wil het kapitalisme afschaffen. Wat afgeschaft moet worden is de arrogante ideologie van de sacrosancte markt. De markt is prachtig, maar niet zonder behoorlijke regelgeving. Een markt die voortdurend leidt tot onverantwoordelijke speculatie, waarbij de incompetente speculanten zich ongeremd rijk stelen, is een disfunctionele markt.
Maarten van Rossem
