John Gabriel Stedman was een avontuurlijke en veelzijdige man. In zijn jonge jaren als ondeugende officier in Nederland verveelde hij zich stierlijk en kwam hij vaak in de problemen. In 1773 trok hij naar Suriname met een opdracht: weggelopen slaven, Marrons, opsporen. Toen hij terugkwam schreef Stedman een boek over Suriname en de slavernij: Narrative, of a five years’ expedition against the Revolted negroes in Surinam. Zijn gedetailleerde prenten en beschrijvingen bekritiseerden de inhumane behandeling van slaven. Roelof van Gelder zette het leven van Stedman op papier en won daarmee de Libris Geschiedenisprijs van 2019.
Wat is er vernieuwend aan uw biografie?
Nooit eerder is een volledige biografie geschreven over deze man. Dit boek vertelt zijn verhaal van wieg tot graf. Ik schrijf over zijn jonge jaren in Nederland, zijn tijd in Suriname en zijn leven in Engeland naderhand, de periode waarin hij zijn beroemde boek schreef.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Enkele jaren terug vond ik een slordig uitgegeven boek over Stedman met fragmenten van zijn memoires. Ik raakte nieuwsgierig en wilde een biografie lezen, maar kon er geen vinden. Toen besloot ik er zelf een te schrijven. Dit deed ik aan de hand van archiefmateriaal. Ik bestudeerde zijn familiearchief in Duitsland en de dagboeken en de memoires die Stedman had geschreven over zijn jeugdjaren. Die teksten zijn nog niet eerder zo uitvoerig onderzocht.
Het eerste deel van het boek beschrijft het leven van Stedman als officier in de achttiende eeuw. Hoe zag het dagelijks leven van een militair eruit?
De achttiende eeuw was saai voor een militair: er was geen oorlog en soldaten hadden niets om handen op saaie wachtdiensten en eindeloos exerceren na. Dit gold zeker voor Stedman. Hij trad in dienst op zijn zestiende en hoopte snel promotie te kunnen maken. In vredestijd gaat dat niet makkelijk. Hij verhuisde van het ene garnizoensstadje naar het andere, maar had eigenlijk niets te doen.
Soldaten trokken naar de kroeg om de tijd te doden met drinken en gokken. Zij zochten het avontuur op. Ook Stedman zat voortdurend in de kroeg. Hij mengde zich in vechtpartijen als zijn eer weer eens werd gekrenkt en verbraste zijn loon aan drank, voedsel en vermaak. Hij mopperde op de wereld omdat hij geen kant op kon: hij had weinig geld en werd maar niet bevorderd. Het leven schoot niet op. Hij greep de kans om op expeditie te gaan in Suriname daarom met beide handen aan: hier kon hij carrière maken en het avontuur vinden.
Wat zou zijn beste kroegverhaal zijn geweest denkt u?
Stedman had een patent op practical jokes. Hij haalde allerlei grappen en grollen uit. Op een dag gedurende zijn verlof ging Stedman naar huis voor een bezoek aan zijn moeder, een zeer deftige vrouw. Voor hij bij het huis aankwam had Stedman al enkele glaasjes achter de kiezen. Hij gleed uit in de modder en kleedde zich uit om zich te wassen. Zijn moeder had op dat moment haar vriendinnen op bezoek, en zo liep Stedman naakt op en neer voor de neuzen van de geschrokken dames.
Sybrand Buma overhandigt Roelof van Gelder de Libris Geschiedenis Prijs 2019
Ook klopte hij aan bij boerderijen, samen met een zwervervriend die hij had opgepikt. Hij overtuigde de bewoners met behulp van een zelfgetekende stamboom dat hij en zijn nieuwe vriend achterneven waren van de boerenfamilie. Men had destijds een voorliefde voor stambomen en was altijd bereid een maaltijd voor verre familieleden te bereiden, dus schotelde de familie hen spijs en drank voor.
In zijn memoires kijkt Stedman terug op deze onstuimige periode. Hij had schandelijke dingen uitgehaald, zich onverantwoordelijk gedragen en de boel op stelten gezet, dat geeft hij eerlijk toe.
Tijdens zijn verblijf in Suriname werd Stedman verliefd op Joanna, een slavin. Zij trouwden onder een Surinaams contract. Was het echt liefde denkt u?
Ik denk dat het echte liefde was, en dan romantiseer ik hun relatie niet. Dit was meer dan een zakelijk contract. Ze bleven als het maar even kon bij elkaar. Als dat niet bevallen was hadden ze het contract op kunnen heffen, maar dat deden ze niet. Ze hielden van elkaar.
Samen kregen ze een zoontje. Toen Stedman terugging naar Nederland heeft hij vaak aan Joanna gevraagd om mee te gaan en samen een bestaan op te bouwen. Zij wilde niet. Hier in Suriname had ze aanzien, in het westen zou ze als rariteit worden aangegaapt. Stedman ging alleen terug.
De twee bleven elkaar schrijven en ze stuurde hem cadeautjes. Dat ging door totdat Stedman een brief kreeg van een vriend uit Paramaribo, waaruit bleek dat Joanna was overleden. In zijn dagboek schreef hij over zijn verdriet. Hij liet zijn zoontje naar Nederland komen en zorgde voor een goede opvoeding voor de jongen. Dit had hij niet hoeven doen, maar hij deed het uit liefde voor Joanna en zijn zoontje.
Jaren later, ook na zijn hertrouwen, zou hij Joanna niet vergeten. Zo herinnerde hij elk jaar in zijn dagboeken de dag dat zij overleed. Joanna is bovendien de tweede naam van een van zijn dochters. In zijn testament liet hij vastleggen dat hij begraven wilde worden met een lok haar van zijn vrouw, zijn kinderen en van Joanna. Hij is haar nooit vergeten.
Wat was de invloed van Stedmans boek Narrative op het abolitionisme?
Geen ander boek beschreef zo gedetailleerd de slavensamenleving toentertijd als het boek van Stedman. Door zijn positie kon hij ook een redelijk genuanceerd beeld geven: hij kende de familie van Joanna goed en de blanke kolonialisten ook. Hij was van beide kanten op de hoogte.
Het waren in de eerste plaats de prenten in zijn boek die werden gebruikt in de strijd tegen slavernij. Narritive bevat zo’n tachtig prenten, waarvan veel het leven van slaven afbeelden. Sommige afbeeldingen tonen afschuwelijke en barbaarse straffen: slaven werden afgeranseld of hingen aan een boomtak. Stedman benadrukte dat dit niet de manier was om met slaven om te gaan. Hij was niet zozeer tegen slavernij, maar wel tegen extreme wreedheden. De prenten waren een waarschuwing: dit soort inhumaan gedrag is abject.
Eén van Stedmans prenten
De afbeeldingen leidden een eigen leven. Ze werden in in groten getale gereproduceerd en mensen konden ze los kopen. Ook nu bevatten recente publicaties over slavernij nagenoeg altijd een prent van Stedman.
Hoe nuanceert uw boek het beeld van de Marrons?
De Marrons hadden een moeizaam bestaan. Stedman ontwikkelde een grote bewondering voor hen. In militair opzicht waren het vijanden die hij moest opsporen en terugbrengen. In het begin noemt hij hen dan ook ‘de vijand’ en ‘de rebellen’, maar na verloop van tijd sympathiseert hij met hen. Hij begrijpt dat ze zijn weggelopen, snapt hun moeilijke situatie en bewondert hun tactiek. Ze waren onzichtbaar in het oerwoud, legden valkuilen aan en verdwenen snel na een aanval.
Toen Stedman zich in zijn enige veldslag tegenover de Marrons bevond, had hij de grootste moeite met schieten. Hij deed zijn ogen dicht en richtte niet. Dit zijn mensen, maar met een ander leven, dacht hij: hij had geen recht hen te verjagen of neer te schieten. Het was buitengewoon interessant om deze tweestrijd van Stedman te reconstrueren.
Wat maakt dit boek over Stedman relevant in het huidige slavernijdebat?
Deze biografie nuanceert het debat. Het toont hoe sommige mensen in het verleden tegenover slavernij stonden. Deze biografie, en het boek van Stedman zelf, geven een kleurrijker en genuanceerder beeld van die koloniale samenleving. Het beschrijft zowel de onverschillige en wrede kolonialen als de mensen die pleitten voor betere omstandigheden.
U kent Stedman als geen ander. Zouden jullie vrienden zijn geweest?
Niet in zijn jonge jaren, toen was hij me iets te wild. Elke avond zou je al drinkend en gokkend in een kroeg belanden. In zijn latere jaren zou ik wel met hem kunnen opschieten. Dan zou ik vaak langskomen om mooie verhalen met hem uit te wisselen.
Dichter in de Jungle. John Gabriel Stedman 1744-1797
Roelof van Gelder, Atlas Contact, 336p. € 34,99
Bestel in onze webshop.
In onderstaande video vertelt Roelof van Gelder over zijn boek:
