Zolang er mensen op aarde rondlopen, hebben ze muziek gemaakt. Michael Spitzer betoogt dat muziek een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van individuen en beschavingen.
Een ‘wereldgeschiedenis’ van de muziek lijkt een onmogelijke opgave. Om te beginnen vormt ‘de westerse muziek’ al een onafzienbaar terrein, terwijl er elders in de wereld nog tal van andere, minstens even interessante en rijke muzikale tradities bestaan. Daarbij komt dat ongeveer duizend jaar geleden voor het eerst een vrij primitieve muzieknotatie ontstond, het oudst bewaard gebleven instrument – een uit een gierenbot gesneden fluit – ongeveer 40.000 jaar geleden werd vervaardigd en er ongetwijfeld voor die tijd ook muziek werd gemaakt. Het onderzoeksveld is dus immens groot, terwijl we vooral veel dingen niet weten.
De oorspronkelijke ondertitel van dit nogal haastig en daardoor af en toe wat slordig vertaalde boek luidt dan ook net iets anders: A History of Life on Earth. Een geschiedenis van het leven op aarde – dat lijkt nog ambitieuzer, maar past heel goed bij wat de Britse musicoloog Michael Spitzer met dit boek wil aantonen. En dat is dat muziek een essentieel onderdeel van het leven vormt, en dat ze van immense betekenis is geweest voor de ontwikkeling van de mens.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Om deze stelling te onderbouwen vertelt hij geen chronologisch verhaal, geen lineaire opeenstapeling van gebeurtenissen, maar hanteert hij drie ‘tijdbalken’ waarlangs muzikale ontwikkelingen zich voltrekken. Om te beginnen kijkt Spitzer naar de rol die muziek speelt in ons persoonlijk leven. Reeds in de baarmoeder leren we ritmes en toonsoorten onderscheiden, en de geluiden die tot ons doordringen hebben onmiskenbaar invloed op onze ontwikkeling. Na de geboorte worden de hersenen gestimuleerd door slaap- en kinderliedjes, en spelletjes waarbij moet worden geklapt of gestampt. Later gevolgd door met elkaar te zingen of een instrument te bespelen. Aangetoond is dat het brein van (professionele) muzikanten zich anders vormt dan dat van mensen die geen instrument bespelen.
Spitzer betreurt het dat vooral in het Westen een grote kloof is ontstaan tussen actief muziek maken en passief ernaar luisteren. Volgens hem heeft dit funeste gevolgen voor zowel individu als samenleving.
Hoe muziek zich heeft ontwikkeld en welke verschillen er zijn tussen de diverse culturen behandelt Spitzer bij de tweede tijdbalk. Hij gaat in op het ontstaan van instrumenten en muziekstijlen, waarbij het type samenleving vaak grote invloed heeft uitgeoefend op vorm en functie van de muziek. Samenlevingen van jagers-verzamelaars, landbouwers en stadsbewoners ontwikkelden zich ook in muzikaal opzicht verschillend van elkaar. Ook besteedt hij aandacht aan de verspreiding van instrumenten en muziekstijlen via handelsnetwerken en veroveringen. Zo laat hij zien hoe de vrije en improviserende wijze van musiceren in Zuid-Amerika aan banden werd gelegd door de katholieke kerk van de Spaanse overheersers.
De derde tijdbalk is die van de rol van geluid en muziek in de evolutie van de mens en andere dieren. Hier keert hij zich fel tegen de stelling van de Canadese psycholoog en linguïst Steven Pinker, die de geschiedenis ziet als één triomfantelijke tocht bergopwaarts, maar enkele jaren geleden verklaarde dat muziek hierbij geen enkele rol heeft gespeeld en niet meer is dan een ‘auditieve kwarktaart’: lekker, maar au fond nutteloos. Spitzer daarentegen wijst erop dat bij jagers-verzamelaars het gebruik van ritmes de sociale cohesie versterkte en ook gaat hij uitgebreid in op de rol van muziek in de verschillende religies. En hoewel fanatieke atheïsten graag anders beweren, hebben religies uiteraard een grote invloed uitgeoefend op de verschillende beschavingen.
De muzikale mens is een heel leesbaar, aanstekelijk geschreven boek, waaruit je ongelooflijk veel kunt opsteken. Spitzers eruditie is fenomenaal – al zullen tal van specialisten ongetwijfeld op allerlei lacunes wijzen – en hij lijkt met evenveel gemak over de muziekpraktijk in het neolithicum als over K-pop te schrijven, terwijl hij net zoveel lijkt te weten van Bach als van de wijze waarop kunstmatige intelligentie wordt ingezet om volledig nieuwe muziek te creëren.
Maar de stortvloed aan informatie en inzichten maakt ook dat althans deze lezer af en toe naar adem moest happen en het boek even weglegde. Dat bood dan wel weer gelegenheid om op internet op te zoeken hoe een erhu (Chinees strijkinstrument) klinkt of hoe zwarte katoenplukkers in Georgia ‘Nelly Gray’ zongen. Een cd of z’n minst een playlist zou geen overbodige luxe bij dit rijke en stimulerende boek zijn geweest.
De muzikale mens. Een wereldgeschiedenis
Michael Spitzer, 576 p. Spectrum, € 39,90
