Bernard Wientjes, oud-voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW, schreef het voorwoord bij de biografie van Henry Ford, die Historisch Nieuwsblad onlangs publiceerde. Lees Wientjes' voorwoord hieronder.
Ondernemerschap is van alle tijden. Een combinatie van een visionaire geest, onafhankelijkheid, creativiteit, moed en eigenwijsheid schept mensen die van grote waarde zijn voor de ontwikkeling van onze wereld. Deze eigenschappen maken een mens niet altijd aardig of vriendelijk en zijn geen garantie voor goed gedrag – ze kunnen zelfs leiden tot apert onjuist gedrag.
Duizenden ondernemers hebben hun bijdrage geleverd aan onze stijging van welvaart en welzijn. Soms een kleine bijdrage, soms bijdragen die werkelijk revolutionair waren en zijn.
Het zijn bijna altijd individuen, die met hun out of the box-denken voor echte vernieuwing zorgden. Individuen die niet bang werden op de weg van vallen en opstaan die zo kenmerkend is voor het echte ondernemerschap. Namen als Anton Philips, Thomas Edison, Alexander Graham Bell en Anthony Fokker, maar ook Bill Gates en Steve Jobs zijn onsterfelijk verbonden met de technische en/of economische revoluties die hun bedrijven bewerkstelligden.
Henry Ford hoort ontegenzeggelijk tot deze categorie. Misschien is hij wel de grootste onder de groten!
Henry Ford heeft de moderne mobiliteit niet uitgevonden. De eerste spoorwegen werden meer dan zeventig jaar voordat de T-Ford geboren werd, aangelegd. De eerste automobielen werden reeds vóór het begin van de negentiende eeuw geproduceerd.
De grootste verdienste van Ford is dat hij de automobiel – tegen de trend van de tijd in – democratiseerde. Zijn visioen was dat ook de middeninkomens in staat moesten zijn een auto te kopen. Zelfs de boeren op het immense Amerikaanse platteland, waar Henry Ford geboren was, moesten een auto kunnen aanschaffen en daarmee hun zeer beperkte actieradius verveelvoudigen.
De revolutie die zijn T-Ford, waarvan meer dan 15 miljoen stuks verkocht zijn, veroorzaakte was ongekend. Gedurende vele jaren beheerste Ford de automobielmarkt, meer dan de helft van de Amerikaanse auto’s werd in de fabrieken van Ford geproduceerd.
Uitzonderlijk was ook de invloed van Ford op de sociale ontwikkelingen in de Verenigde Staten. Met zijn besluit om de lonen in zijn fabrieken van de ene op andere dag met 40 procent te verhogen tot vijf dollar per dag, toonde hij zijn sociale gezicht. Dat hierdoor een nieuwe, nog grotere groep mensen in staat was een Ford te kopen was een prettig en door Ford ongetwijfeld ingecalculeerd bijverschijnsel. Volgens sommigen creëerde Ford hierdoor de ‘middenklasse’, dé doelgroep voor zijn T-Ford. Ook het besluit om een personeelsafdeling in te voeren die zich intensief bemoeide met het wel en wee van zijn ‘arbeiders’, was voor die tijd revolutionair.
Dit boek over het leven van de ondernemer Henry Ford is in vele opzichten een handboek en een les voor ondernemers en potentiële ondernemers. De eigenschappen die nodig zijn om een succesvol ondernemer te worden, zijn vandaag even actueel als in de tijd dat Henry Ford zijn imperium opbouwde.
Ook Henry Ford ontkwam niet aan teleurstellingen die voor een niet-ras-ondernemer fataal zouden zijn. Hij heeft alle tegenspoed meegemaakt die bijna elke ondernemer op weg naar succes moet doorstaan: faillissement, foutieve producten, verkeerde medewerkers, patentstrijd etc. Toch bleef hij altijd volhouden: een kenmerk van de ‘echte’ ondernemer!
Het leven van Henry Ford is niet alleen een succesverhaal. Ook zijn levensverloop kenmerkte zich door grijze en zwarte bladzijden naast zijn grote successen. Ook hij ontkwam niet aan het gevaar dat succesvolle ondernemers in onze tijd bedreigt.
Zijn enorme zakelijke succes verleidde hem om zich ook op andere terreinen te profileren. In het begin van zijn carrière had Ford genoeg sterke mensen om zich heen die hem konden corrigeren. Later verbrak hij deze contacten wanneer hun kritiek hem niet welgevallig was. In zijn bedrijven ontsloeg hij met grote regelmaat zeer kundige medewerkers, zeker wanneer zij dreigden succesvoller te worden dan hun baas. Hij nam in latere jaren mensen aan die wat hij had opgebouwd voor een deel vernietigden. Zo werd zijn bedrijf van een mensgerichte onderneming een onderneming met rauwe kapitalistische trekken.
Fords politieke opvattingen en daden waren evenmin een succes. Een dieptepunt in zijn leven was zijn onverbloemd antisemitisme. Het pleit wel voor hem dat hij later afstand van dit antisemitisme nam door zijn verontschuldigingen hiervoor in het openbaar aan te bieden.
Het leven van Henry Ford is ongelooflijk boeiend. Zoals bij alle grote ondernemers is er geen scheiding tussen de mens en de ondernemer Ford. De enorme creatieve drive, zo kenmerkend voor de rasondernemer, beheerste zijn gehele leven.
Als mens was hij soms aardig en soms onuitstaanbaar. Hij hield van zijn enig kind, maar accepteerde geen eigen opvatting, laat staan kritiek van hem. Toen zijn zoon Edsel op negenenveertigjarige leeftijd stierf, was hij diep ongelukkig, hoewel hij diens leven regelmatig verpest had.
Henry Ford had een hekel aan geschiedenis. In een interview zei hij: ‘Ik weet niet veel van geschiedenis en voor de hele wereldgeschiedenis geef ik geen cent.’ En: ‘We willen in het heden leven en de enige geschiedenis die ook maar iets voorstelt is de geschiedenis die we vandaag maken.’
Hoe zou hij het vinden dat historici meer dan 150 jaar na zijn geboorte en meer dan 65 jaar na zijn dood nog steeds buitengewoon geïnteresseerd zijn in zijn leven, werken en denken? Ik denk dat zijn ijdelheid zijn afkeer van geschiedenis zou overwinnen.
Maar het is niet alleen zijn geschiedenis die ons blijft boeien! Voor elkeaankomende en al of niet succesvolle ondernemer is het lezen van het boek een inspiratie en ook een bron van herkenning. Elke ondernemer maakt mee dat hij op weg naar succes omgeven wordt door goed bedoelende adviseurs, die hem adviseren de weg van de kleinste risico’s te kiezen. Een voorbeeld als Henry Ford kan hun het duwtje geven om toch voor het risico te kiezen.
Een andere les uit het leven van Henry Ford is dat ijdelheid, ontoegankelijkheid en afkeer van kritiek evenzovele bedreigingen vormen voor een ondernemer die zo succesvol is, dat hij denkt dat zijn bomen altijd tot in de hemel zullen groeien.
Prof. mr. Bernard Wientjes is hoogleraar Ondernemerschap en Leiderschap aan de Universiteit Utrecht en voormalig voorzitter van de ondernemingsorganisatie VNO-NCW. In 2015 was hij juryvoorzitter van de Libris Geschiedenis prijs.
