Een bezoeker van de tentoonstelling Exodus in het Bijbels Museum in Maarssen heeft honderden beeldjes van de Kanaänitische godin Asjera kort en klein geslagen. Het kunstwerk over deze vrouwelijke godheid was volgens haar ‘afgoderij’. Maar wie was Asjera? Volgens sommige onderzoekers vereerden de Israëlieten deze vrouwelijke godheid naast Jahweh.
Asjera’s naam komt voor in antieke teksten uit het oosten van het Middellandse Zeegebied en staat een aantal keer in het Oude Testament. Daarnaast hebben historici eeuwenoude beeldjes gevonden die Asjera zouden kunnen voorstellen; beeltenissen die de inspiratie vormden voor het kunstwerk in het Bijbels Museum.
Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
De Kanaänieten, bewoners van het huidige Israël gedurende de Late Bronstijd en Vroege IJzertijd, vereerden naast mannelijke goden, zoals El of Ba’al, ook godinnen, zoals Asjera. Maar toen het oude Israël vanaf de twaalfde eeuw voor Christus ontstond, werd dit heidense pantheon in de ban gedaan. Dat blijkt uit Bijbelse teksten die Asjera een symbool voor ‘afgoderij’ noemen. Volgens de auteurs mocht het volk maar één god aanbidden, en dat was Jahweh. ‘Toch bleven mensen naast Jaweh nog andere goden vereren, onder wie Asjera,’ zegt hoogleraar Antiek Jodendom en Vroeg Christendom Jürgen Zangenberg. ‘In veel huizen, bijvoorbeeld in het Jeruzalem van de zevende en zesde eeuw voor Christus, zijn beeldjes met duidelijk vrouwelijke kenmerken gevonden die vermoedelijk Asjera voorstellen. Daarnaast hebben archeologen in een heiligdom op de Sinaï keramiek gevonden waarop haar naam staat naast die van Jahweh.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Vooral in huiselijke kring richtten de Israëlieten zich tot verschillende goden, bijvoorbeeld om te bidden voor vruchtbaarheid of om hun voorouders te vereren. ‘Je kan het vergelijken met West-Europa in de Vroege Middeleeuwen, daar bleven de mensen ook nog eeuwenlang Germaanse goden vereren, zelfs tot ver na de kerstening.’
Met haar Asjera-kunstwerk in het Bijbels Museum wilde kunstenaar Marieke Ploeg onder andere de vrouwelijke kenmerken van god bevragen. ‘God heeft eigenlijk geen geslacht, maar staat boven menselijke categorieën,’ zegt Zangenberg daarover. ‘In late profetische literatuur zie je wel dat ook vrouwelijke metaforen voor god werden gebruikt, zoals het moederschap. Maar over het algemeen kenden mensen hem masculiene kenmerken toe.’
Heidens gedrag
Vanwege het Bijbelse verhaal dat mensen maar één god mochten vereren vermoedt Zangenberg dat goden als Asjera nog steeds een belangrijke rol vervulden in de religieuze beleving van sommige Israëlieten. ‘Deze Bijbelteksten dienden als voorschrift om dit heidense gedrag af te leren. Als mensen geen andere goden hadden vereerd, was er ook geen reden om deze praktijken te ontmoedigen. Het was een aanval op afgoderij.’
Toch is het de vraag of de historische vondsten die aan Asjera worden gekoppeld wel naar dezelfde godin verwijzen. Volgens conservator van het Rijksmuseum van Oudheden David Kertai is lastig te zeggen of de opgegraven beeldjes daadwerkelijk Asjera voorstellen. Ook is onduidelijk of de sculpturen verband houden met de Asjera die in schriftelijke bronnen voorkomt. ‘De bewoners in de Late Bronstijd gebruikten verschillende symbolen, zoals bijvoorbeeld stenen, om hun goden te symboliseren en er stond niet altijd een specifieke naam bij een tempel of beeldje,’ vertelt Kertai. ‘Het is wel aannemelijk dat een deel van de Israëlieten andere goden heeft aanbeden dan Jahweh. We zien de naam Asjera vaak terug in die periode. Het zou goed kunnen dat zij en Jahweh in hun ogen een godenkoppel vormden.’
Openingsbeeld: beeldje van Asjera uit de dertiende eeuw voor Christus. Bron: Israel Museum, Jeruzalem. Foto: Wikicommons/Sigal Lea Raveh.
