Geen wetenschap is zo verward en onwetenschappelijk als juist de geschiedwetenschap. Zou het niet geweldig zijn als deze droevige toestand zou kunnen worden verbeterd met behulp van de natuurwetenschap? In zijn Ubiquity. The Science of History – or Why the World Is Simpler than We Think stelt Mark Buchanan dat historici heel wat zouden kunnen opsteken van de methode die de statistische fysica gebruikt om veranderingen van complexe systemen te analyseren.
Zijn uitgangspunt is de geheel terechte veronderstelling dat kennis van de geschiedenis een slechte voorspeller is. Op een aantal terreinen worstelt ook de natuurwetenschap met dat probleem. Hoeveel tijd en geld er ook is gestoken in de geofysica, plaats, moment en omvang van aardbevingen zijn nog steeds onvoorspelbaar. Datzelfde geldt voor lawines, bosbranden en tal van andere natuurverschijnselen.
Maar wie nu denkt dat de statistische fysica een instrument levert om aardbevingen wel te voorspellen, moet direct teleurgesteld worden. De fysica die ten grondslag ligt aan het optreden van aardbevingen en lawines maakt dat deze gebeurtenissen inherent onvoorspelbaar zijn.
Laten we de aardbeving als demonstratiegeval nemen. Bij hun trage beweging over het aardoppervlak komen de continentale platen met elkaar in botsing of schuiven zij langs elkaar. Deze twee processen kunnen leiden tot de opbouw van enorme spanningen in de aardkorst. Is een bepaalde kritische toestand bereikt, dan kan zelfs de kleinste aanleiding een reusachtige aardbeving in gang zetten. De omvang van de aardbeving is niet gerelateerd aan de omvang van de oorzaak, maar aan de hoeveelheid opgebouwde spanning.
Buchanan begint zijn boek met een historische analogie van dit fenomeen. Als de chauffeur van de auto waarin de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger en zijn echtgenote op 28 juni 1914 door Sarajevo reden niet een verkeerde afslag had genomen, had Princip het aartshertogelijk paar niet kunnen vermoorden. Zo veroorzaakte een triviale kleinigheid de grootste historische aardverschuiving van de vorige eeuw: het lange drama van Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog.
Het feit dat het hier gaat om een analogie, noopt tot voorzichtigheid. Een goed gevonden analogie is instructief, maar verklaart niets. Spanning in materialen kan worden gemeten, maar spanning in een samenleving of internationaal systeem is onmeetbaar.
Er is nog een probleem met Buchanans redenering. Soms schrijft hij dat de kritische toestand waarvan hierboven sprake was slechts ontstaat na de opbouw van grote spanningen; op andere momenten suggereert hij echter dat de geschiedenis eigenlijk permanent in een kritische toestand verkeert en op elk moment kan worden getroffen door catastrofale veranderingen. Dat lijkt mij evident niet juist.
Al die bezwaren nemen niet weg dat de historicus toch wel iets kan opsteken van Ubiquity. De evenementiële geschiedenis is inherent onvoorspelbaar, net als beurskoersen en lawines. Het lijkt mij bovendien juist dat de omvang van de oorzaak, gegeven de noodzakelijke spanning, niet in relatie staat tot de omvang van het gevolg. Als Pim Fortuyn geen ontevreden ijdeltuit was geweest, zaten we nu niet met een gedestabiliseerd politiek systeem.
Als we echter het terrein van de evenementiële geschiedenis verlaten en dat van de longue durée betreden, ben ik nog niet zo zeker van Buchanans analyse. De koersen van volgende week zijn onvoorspelbaar, maar ondanks hun volatiliteit zijn ze de afgelopen eeuw gestaag gestegen. De onvoorspelbare aardbevingen zijn marginale bijverschijnselen van de drift der continenten. Die beweging der continenten valt echter bij mijn weten heel behoorlijk te voorspellen.
Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog kwam volkomen onverwacht, maar de industrialisering van de rest van de wereld nadat Engeland het voorbeeld had gegeven, was tot op zekere hoogte voorspelbaar. Alle ellende tussen 1914 en 1945 heeft de gestage economische en technologische ontwikkeling niet gestopt.
Maarten van Rossem
