Jagen op nepgeschiedenis

Maar de kwalijkste vorm is bewuste nepgeschiedenis, waarbij mensen opzettelijk verkeerde verhalen verspreiden. Dat doen ze bijvoorbeeld om meer kliks te genereren, want meer aandacht is meer macht. Op Twitter kun je daar tegenwoordig bakken met geld mee verdienen. Daarnaast verspreiden autoriteiten nepgeschiedenis als een vorm van propaganda, wat je nu bijvoorbeeld ziet bij de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten. Daar wordt geschiedenis gebruikt om een claim voor een stuk land kracht bij te zetten. Dat kan gevaarlijk zijn.’

Hoe erg is het dat we soms iets verkeerds over het verleden lezen?
‘Onschuldige geschiedenisverhalen die niet kloppen kunnen vaak geen kwaad, maar het is wel belangrijk dat de waarheid boven water komt. Bovendien is in mijn beleving de echte geschiedenis altijd interessanter dan wat je ook maar kunt verzinnen.

Maar bij bewuste nepgeschiedenis zijn mensen er soms op uit om anderen in een kwaad daglicht te stellen, bijvoorbeeld op basis van afkomst, politieke oriëntatie of religie. Zo hebben de Europeanen lang neergekeken op de Afrikanen omdat zij het wiel nog niet zouden hebben ontdekt totdat de Europeanen hun daarover vertelden. Natuurlijk kenden zij het wiel al. Andersom beweerden sommige Afrikanen wel eens dat de Europeanen niet wisten wat zeep was, totdat zij het aan hen introduceerden. Dat klopt ook niet. Zo wordt nepgeschiedenis gebruikt om de ene bevolkingsgroep superieur te doen lijken aan de andere, wat grote groepen mensen schaadt.’

Hoe beïnvloedt te komst van het internet nepgeschiedenis?
‘Nepgeschiedenis bestaat eigenlijk al sinds het begin van de mensheid. Het gaat terug tot de allereerste bronnen die we hebben. Vaak begint het als leugen en gaat het daarna zijn eigen leven leiden. Bijvoorbeeld de mythe dat Napoleon klein was: waarschijnlijk was dat het gevolg van een bewuste propagandacampagne van de Britten die hun vijand wilden kleineren.

Het probleem van het internet is dat verkeerde informatie binnen minuten door een miljoenenpubliek gezien wordt. Dat is nieuw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het maken van een propagandaboodschap een hele onderneming die weken kon duren. Maar vandaag de dag kan ieder willekeurig persoon met toegang tot het internet dit snel zelf doen. Door photoshop en kunstmatige intelligentie te gebruiken wordt nepgeschiedenis bovendien nog overtuigender.

Aan de andere kant hebben mensen die net als ik deze verhalen proberen te bestrijden ook toegang tot meer instrumenten. Maar het ontkrachten van mythes blijft een behoorlijke opgave nu nepnieuws zich zo snel verspreid.’

Hoe herken je nepgeschiedenis en wat kun je ertegen doen?
‘Als je iets ziet of hoort waarvan je je afvraagt of het wel klopt, moet je naar je instinct luisteren. Vaak is dat al een teken dat er iets niet klopt. Verder moet je nooit klakkeloos overnemen wat je verteld wordt, maar zelf op onderzoek uitgaan. Als iemand iets beweert maar geen bron heeft, dan is het slechts dat: een bewering. Ook het soort bron is belangrijk. Ik ken mensen die blindelings een Facebook-bericht geloven, maar het rapport van een medisch professional in twijfel trekken. Dat vind ik lastig om te begrijpen.

De enige manier om nepgeschiedenis te bestrijden is door iedereen te leren kritisch te zijn over wat ons verteld en getoond wordt. Tegelijkertijd moeten we leren niet té kritisch te zijn, omdat veel mensen dan de neiging hebben om niks meer te geloven, ook als het van experts komt. Dat is een ingewikkelde balans.’

Welke mythe heeft u zelf het meest verrast?
‘Bijna alle verhalen die ik tegenkom in mijn werk zijn nieuw voor mij. Net als iedereen van mijn generatie ben ik opgegroeid met clichés over de Middeleeuwen. Toen ik hoorde over de oubliëtte liet dat me niet meer los. Maar toen ik me later begon af te vragen of die vergeetcel eigenlijk wel echt bestond, kwam ik erachter dat daar eigenlijk heel weinig bewijs voor is.

Het valt sowieso op hoeveel onzin er over de Middeleeuwen verzonnen is, voornamelijk in de negentiende eeuw. In Victoriaans Engeland waren mensen geobsedeerd met dit tijdperk. Ze schreven over kastelen en ridders, en over boeren en burgers die leefden in vieze straten. Maar dit was eigenlijk een soort chronologisch “snobisme”. Mensen vinden het moeilijk te verkroppen dat niet alles beter is dan het vroeger was. Dus toen de Engelsen naar hun eigen steden met armoede en vervuiling keken, projecteerden ze dat op de Middeleeuwen, terwijl de steden toen misschien wel schoner waren. Het is dus verrassend om te zien dat negentiende-eeuwse Britse werken over de Middeleeuwen meer zeggen over hun eigentijdse samenleving. Elke mens kijkt door een hedendaagse bril naar het verleden.’