Op 6 februari organiseerde Historisch Nieuwsblad de Collegedag Totalitarisme. In een vijftal colleges werd uit de doeken gedaan hoe in de eerste helft van de twintigste eeuw totalitaire regimes hoogtij vierden in Europa. In Italië, Duitsland en de Sovjet-Unie kwamen dictators aan de macht die probeerden zo veel mogelijk aspecten van het leven van hun burgers te beheersen. Hoe konden totalitaire ideologieën zo succesvol worden? ‘Het charisma van Hitler was van groot belang, maar ook zijn ideeën en successen spraken veel Duitsers aan.’
Georgi Verbeeck, als hoogleraar Geschiedenis verbonden aan de universiteiten van Leuven en Maastricht, spreekt op de collegedag over Mussolini en de opkomst van het fascisme in Italië. ‘Het fascisme en het nazisme worden vaak in één adem genoemd, en dat is niet zo gek,’ stelt hij, ‘maar er waren wat frappante verschillen. Zo was het fascisme in feite niet racistisch. Ook stond men in het buitenland in eerste instantie lang niet onwelwillend tegenover Mussolini en zijn regime. Mussolini werd gezien als een succesvol politicus. Pas later, toen er nadrukkelijk sprake was van toenadering tussen hem en Hitler, nam de argwaan in de meeste landen van de westerse wereld echt toe.’
‘In diezelfde tijd begon het fascisme racistische en antisemitische trekken van het nazisme over te nemen,’ vervolgt Verbeeck. ‘Dat gebeurde mede onder druk van Duitsland, dat zeker na het uitbreken van de oorlog altijd de dominante partner in de alliantie was. Hitler heeft Mussolini als bondgenoot nooit echt vertrouwd, denk ik. Ze streefden allebei hun eigen oorlogsdoelen na, die ze niet goed op elkaar afstemden. Dat was ook niet zo vreemd, omdat hun ideologieën nationalistisch waren. Het is haast per definitie lastig samenwerken tussen nationalistische stromingen uit verschillende landen.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Ook zal Verbeeck ingaan op Mussolini als persoon, en op gelijkenissen en verschillen tussen hem en Hitler. ‘Natuurlijk was de Eerste Wereldoorlog voor Hitler een keerpunt, maar voor Mussolini was dat nog veel meer het geval. Hij veranderde van een overtuigd socialist in een fascist. Hij was een relatief belezen man, al was zijn intellectuele bagage wat eclectisch. In ieder geval was hij beter op de hoogte van de politieke ideeën van zijn tijd dan Hitler.’
Normale Duitsers
Mussolini was in Italië al ruim tien jaar aan de macht toen Hitler in 1933 rijkskanselier van Duitsland werd. Dat Hitler een grote mate van populariteit genoot, valt niet te ontkennen. Bas von Benda-Beckmann, als onderzoeker verbonden aan het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, vertelt: ‘Het charisma van Hitler was van groot belang. Maar hij had ook bepaalde ideeën die een hoop Duitsers aanspraken, en daarnaast boekte hij ogenschijnlijk spectaculaire successen, zowel in zijn buitenlandpolitiek als op economisch vlak.’
Toch wil Benda-Beckmann in zijn college niet alleen aandacht besteden aan Hitler als persoon. ‘Er is al zo veel over hem geschreven. Ik wil het liever hebben over de manier waarop normale Duitsers het nazisme beleefden. Twaalf jaar lang probeerde Hitler de Duitsers te mobiliseren in wat hij een nationale volksgemeenschap noemde. Hoe ervoeren ze dat?’
Ook noemt Benda-Beckmann de bijzondere relatie tussen het nazisme en vrouwen. ‘Vrouwen hadden een wat tegenstrijdige rol. Enerzijds waren ze nadrukkelijk ondergeschikt aan de man; anderzijds kregen ze echt een eigen plek in de publieke ruimte, met eigen organisaties. Daarnaast nam het belang van vrouwen sterk toe toen de meeste mannen tijdens de oorlog aan het front zaten. De rol van vrouwen binnen het nazisme wordt vaak onderschat, vind ik.’
Benda-Beckmann zal ook ingaan op de betrokkenheid van normale Duitsers bij het nazisme. ‘Wat wisten ze bijvoorbeeld over de Holocaust? En als ze er iets van wisten, hoe gingen ze er dan mee om? Het zijn lastige vragen, maar ze kunnen ons wel iets zeggen over de manier waarop een normale burger een totalitair regime beleeft.’
