Na haar prijswinnende boek Dievenland doet mediëvist Janna Coomans nu onderzoek naar middeleeuwse brandbestrijding. Op vrijdag 12 juni geeft ze een lezing over het onderwerp tijdens een collegedag van Historisch Nieuwsblad. Ze geeft alvast een voorproefje: ‘Dagelijks gevaar zat in allerlei zaken, van dienstmeisjes die brandend as naar buiten tilden tot de boer die ‘s nachts met een kaars nog even in de stal wilde kijken.’
‘In Nederland is de geschiedenis van water en de angst daarvoor ongelofelijk bekend. Maar de Nederlandse strijd tegen het vuur is een vergeten geschiedenis. Dat terwijl brand de middeleeuwse mens heel kwetsbaar maakte. Veel steden zijn weleens getroffen door brand, waarbij soms meer dan de helft van een stad werd platgebrand.’
Waarom was vuur zo’n gevaarlijke middeleeuwse vijand?
‘Er was geen elektriciteit in de Late Middeleeuwen. Vuur was noodzakelijk om te koken en huizen te verwarmen, maar ook voor de ambacht en industrie. Daarnaast gebruikten de middeleeuwers veel hout en riet bij het bouwen, en werd vuur ingezet als wapen. Bijvoorbeeld bij oorlogsvoering, maar ook bij alledaagse criminaliteit. Dat maakte vuur tot een dagelijkse bron van angst.’
Wat deden middeleeuwers om brandschade te beperken?
‘In Nederland waren er twee voornaamste systemen. In de eerste plaats zorgden de middeleeuwers voor een mate van veiligheid door op een bepaalde manier huizen, schoorstenen en ovens te bouwen, vergelijkbaar met onze hedendaagse energiestrategieën. Zo werd bijvoorbeeld bepaald welk bouwmateriaal er gebruikt moest worden. Als er toch brand uitbrak, was er een collectief blussysteem: iedereen hielp met ladders en emmertjes mee. Op de collegedag vertel ik meer over mijn onderzoek naar zogenoemde “emmerlijsten”.’
Hoe zag de wederopbouw na een brand eruit?
Hertogen gaven belastingvrijstellingen aan steden, zodat die na een brand de tijd kregen om er weer bovenop te komen. Of ze verleenden subsidies zodat huiseigenaren dakpannen in plaats van riet gebruikten. Mede hierdoor raakten steden zelden in verlaten, vervallen toestand. De wederopbouw leidde vaak tot sociale vooruitgang, maar er waren ook veel slachtoffers die huis en haard verloren. Toch werd er zelden een zondebok aangewezen na een brand. In mijn lezing laat ik zien dat vuur echt iets is waar middeleeuwers samen tegen streden.’
