• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 5/2015

    Het late verzet van de NS

    De spoorwegstaking van 1944

    Door: Maurice Blessing

    Tijdens de oorlog deporteerden de NS honderdduizenden Nederlandse Joden, ‘zigeuners’, politiek gevangenen en dwangarbeiders. Pas op 17 september 1944 staakte het bedrijf zijn ‘loyale samenwerking’ met de Duitse bezetter. Waarom duurde dat zo lang?

    ‘Spoorwegpersoneel, machinisten, bedenkt dat iedere trein die geladen met slaven door u vervoerd wordt, ter slachtbank gaat!’ schrijft verzetsman Gerrit van der Veen op 3 augustus 1942 in De Waarheid. Het is een niet mis te verstane oproep aan het adres van de Nederlandse Spoorwegen om het werk voor de Duitse bezetter, en in het bijzonder het vervoer van politiek gevangenen en Joden, met onmiddellijke ingang te beëindigen.

    Meer dan twee jaar later, op 17 september 1944, legt het NS-personeel inderdaad massaal het werk neer. Maar die actie komt te laat voor de 3253 Nederlandse politiek gevangenen die, op 4 september 1944, in de allerlaatste NS-treinen met eindbestemming Sachsenhausen en Ravensbrück zijn geladen. Onder hen de Amsterdamse huisarts Jacobus de Clercq Zubli. Hij heeft Van der Veen eerste hulp verleend na diens mislukte bevrijdingsactie in het huis van bewaring, begin mei 1944. Kort daarna is De Clercq Zubli tijdens een medisch-controlebezoek op het verraden onderduikadres gearresteerd.

    Hoogstwaarschijnlijk bevindt zich in een van deze treinen ook de Amsterdamse uitgeefster Tine van Klooster. Zij had Van der Veen na zijn allerlaatste verzetsdaad een schuilplaats geboden in haar uitgeverij op de Prinsengracht. Ze was tegelijk met Van der Veen opgepakt toen het adres bij de autoriteiten bekend was geraakt. Hij werd daarna door de bezetter geëxecuteerd, zij werd afgevoerd naar Ravensbrück – wat ze niet zou overleven. De Clercq Zubli zou na de oorlog levend uit Sachsenhausen terugkeren.

    Op woensdag 13 september 1944 vertrekt vanuit Westerbork tevens de allerlaatste ‘Jodentrein’ van de NS naar het Noord-Duitse vernietigingskamp Bergen-Belsen. Aan boord bevinden zich 279 Nederlandse Joden, Roma en Sinti. Het aantal Joden en ‘zigeuners’ dat tijdens de Duitse bezetting door de NS vanuit Westerbork naar de vernietigingskampen wordt afgevoerd komt hiermee op ruim 100.000.

    De radicale geest was uitgedoofd

    Ooit werd de Spoorwegstaking van 1944 beschouwd als een grootse daad van verzet. Dat valt tegenwoordig nauwelijks nog voor te stellen. Nu wij de Tweede Wereldoorlog vooral bekijken vanuit het perspectief van de Shoah en de tegenstelling collaboratie-verzet, kunnen de stakende spoorwegmannen niet langer op onze bewondering rekenen. En resteert slechts één indringende vraag: waarom hebben de NS ruim vier bezettingsjaren lang uiterst gedwee het vervoer naar de concentratiekampen verzorgd en deze taak, net als het vervoer van vijandelijke soldaten en oorlogsmaterieel, zo plichtsgetrouw en stipt uitgevoerd dat ze hiervoor verschillende keren door de bezetter werden geprezen?

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen