Fik Meijer heeft het zo ver geschopt dat hij zijn nieuwste boek met een gerust hart een onvolledige titel kan geven: De Middellandse Zee. Pas begin zevende eeuw werd de binnenzee tussen Europa, Afrika en Azië voor het eerst Mare Mediterraneum, Middellandse Zee, genoemd. Maar over de periode daarna gaat het boek juist niet.
Meijer (1942) was hoogleraar oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en schrijft over de Oudheid. Zijn nieuwste boek beschrijft de periode dat de Middellandse Zee de Grote Zee heette, vervolgens Mare Nostrum, ‘onze zee’, werd en daarna even weer de Grote Zee genoemd werd. Al met al vijftienhonderd jaar, waarbij Meijer ook nog teruggrijpt op vele millennia voor Christus.
Als 19-jarige student ging Fik Meijer op vakantie naar Ibiza. Hij dook een amfoor op, die hij keurig bij het plaatselijke museum afleverde. Daar belandde het ding in een hoekje in de kelder: een teleurstelling. Ondertussen was Meijer bevangen geraakt door de amforenkoorts. Hij maakte zich schuldig aan schatgraverij en verkocht de amforen stiekem zelf. Geleidelijk drong tot hem door welke schade hij daarmee toebracht aan de archeologische kennis.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In de volgende jaren ontwikkelde hij zich tot onderwaterarcheoloog. Boeiend vertelt Meijer over de opgraving van een Romeins scheepswrak bij het eilandje Yassi Ada voor de kust van Turkije, waar hij in 1974 aan deelnam en die ruw werd afgebroken door de Turkse invasie op Cyprus. Door zijn persoonlijke aanpak weet Meijer de lezer mee te slepen met vragen die de meesten van ons zich niet dagelijks zullen stellen. Je begrijpt ineens waarom het spannend is om uit te zoeken wat de datering van een lading is, waar het schip vandaan kwam, waar het naartoe op weg moest zijn en waarom het ten onder is gegaan.
Ook mooi is het verhaal over de reconstructie van een tireme. Zo’n oorlogsgalei uit de zesde eeuw voor Christus werd gereconstrueerd om te onderzoeken of het echt mogelijk was dat een dergelijk schip door drie rijen roeiers boven elkaar werd voortbewogen. Helemaal zeker is dat nog steeds niet, maar Meijer was betrokken bij de reconstructie van een oorlogsgalei door John Morrison en John Coates in 1987. De proefneming slaagde niet, omdat de heren de zitruimte voor de roeiers wat te nauw hadden berekend, maar ze toonden in ieder geval aan dat een drielaagsroeischip mogelijk was. Toen Meijer het schip in 1995 voor Sail naar Nederland wilde halen, bleek het echter al door paalwormen en andere micro-organismen aangetast. De Griekse marine had er slecht voor gezorgd.
De Romeinen zijn de enigen geweest die de Middellandse Zee als binnenzee konden beschouwen. Toch hadden ze het niet zo op scheepvaartverkeer. Wie kon kiezen, maakte voor de veiligheid vaak liever de moeizame tocht over land. Alleen de apostel Paulus was een waaghals, die merendeels wel over water reisde en drie scheepsbreuken overleefde. Voor zijn broodwinning was hij tentenmaker, en Meijer legt uit dat dit ook betekende dat hij zeilen kon verstellen, zodat hij zijn reizen al werkende kon betalen.
Het boek van Fik Meijer is thematisch van opzet, maar niet systematisch. De lezer moet zich bij de hand laten nemen. Het beschrijft wat er in schepen over zee werd vervoerd en tussen welke havens die schepen zich bewogen. Veel hoofdstukken gaan over de handel in wijn, olie, graan en een goedje dat garum heette, vissaus die vreselijk stonk, maar ondertussen wel als een lekkernij werd beschouwd. Het boek behandelt ook kunsthandel en kunstroof, het toerisme. Kortom, alles wat Fik Meijer graag kwijt wil, en dat is heel veel.
Fik Meijer, De Middellandse Zee. Een persoonlijke geschiedenis 447 p. Athenaeum–Polak & Van Gennep, € 19,95 (gebonden 29,95)
