Home IN BEELD: Walvisvaart

IN BEELD: Walvisvaart

IN BEELD: Walvisvaart

Annemarie Laven

Oud-hoofdredacteur

Gepubliceerd op: 25 maart 2014

Update 18 april 2023

In het kielzog van Willem Barentsz togen vele avonturiers naar de Noordelijke IJszee. In hun zucht naar walvisvlees riskeerden ze bevriezing, ijsberen en scherpe ijsschotsen. Anderhalve eeuw domineerden de Nederlanders de walvisvaart, totdat de concurrentie hun letterlijk te snel af was. Driemaal probeerde Willem Barentsz een noordelijke route te vinden om de Oost te bereiken. De derde tocht werd hem fataal: in 1596 overleed hij na een erbarmelijke winter op Nova Zembla. De route ontdekte hij niet, maar wel Spitsbergen en Bereneiland. IJskoude oorden, waar het wemelde van de walvissen. In die tijd steeg de vraag naar olie enorm en reders met een neus voor zaken zetten in op de walvisvaart. In 1614 gaven de Staten-Generaal een monopolie voor de walvisvangst af voor de Noordsche Compagnie. Het was het begin van een stormachtige groei van de Nederlandse walvisvaart, die zijn hoogtepunt bereikte in de eerste decennia van de achttiende eeuw.

De tekst loopt door onder de afbeelding.

Het schip van Willem Barentsz is vast komen te zitten in het ijs. Prent door Gerrit de Veer uit 1598. De gigantische dieren brachten veel op. Uit het vette spek werd traan gekookt, waar brandstof en zeep van werden gemaakt. Van het balein werden dameskorsetten vervaardigd. Het werk was lucratief, maar ook uiterst gevaarlijk. Geharpoeneerde walvissen trokken sloepen om en sleurden de bemanning de ijskoude zee in. Wie op dek liep, had grote kans uit te glijden door het spekgladde walvisvet. Ook de schepen waren kwetsbaar, want scherpe ijsrotsen reten de scheepshuid open en menig schip kwam vast te zitten in het ijs. Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw ging het bergafwaarts met de Nederlandse walvisvaart. Dat kwam doordat de Republiek in verschillende oorlogen verzeild raakte, maar ook door continu gebrek aan zeelui en toenemende buitenlandse concurrentie.

De tekst loopt door onder de afbeelding.

De walvissen worden bij Spitsbergen ter plekke verwerkt. Schilderij door Cornelis de Man uit 1639. Het tij had gekeerd kunnen worden, maar de Nederlandse reders legden het af tegen hun innoverende buitenlandse concurrenten. Terwijl de Noren overstapten op stoomschepen, bleven de Nederlanders zeilen met trage houten schepen. Bovendien nam de vraag naar traan sterk af toen vanaf 1858 petroleum als brandstof werd ingevoerd. Na de Tweede Wereldoorlog beleefde de industrie een opleving. Het grote gebrek aan olie en vet in de wederopbouwtijd stimuleerde opnieuw de walvisvaart. Toegejuicht door honderden mensen vertrok op 26 oktober 1946 de Willem Barendsz, een omgebouwde oude tanker. De koers was de Zuidpool, want de noordelijke gebieden waren inmiddels leeggevist. Niemand had kennis van het moderne walvisvaren, maar toch begon de Nederlandse walvisvaart aan een tweede bloeiperiode. Lang duurde het niet. Slechts achttien jaar werd er gejaagd, met een opbrengst van 26.000 walvissen. In 1964 bleken ook de zuidelijke zeeën nauwelijks meer walvissen te bevatten. Nederland verkocht de Willem Barendsz II, het nieuwe moederschip, samen met zijn visquotum aan Japan. Het walvisavontuur was definitief ten einde.

Nieuwste berichten

Filmopnames van A Bridge Too Far op de Ginkelse Heide.
Filmopnames van A Bridge Too Far op de Ginkelse Heide.
Artikel

Hoe de makers van ‘A Bridge Too Far’ kozen voor een brug verderop

Vijftig jaar geleden werd A Bridge Too Far opgenomen, het filmepos over operatie Market Garden in september 1944. Het filmcircus ging vrijwel geheel voorbij aan de stad waar de slag zich had afgespeeld: Arnhem. De film zal vrijwel geheel in de omgeving van Arnhem worden opgenomen, zo maakt producent Joseph Levine op 22 maart 1975...

Lees meer
Doktersbezoek door Jan Steen
Doktersbezoek door Jan Steen
Recensie

Van hormoonpleister naar eendenbek

Hoogleraar gezondheid en geesteswetenschappen Rina Knoeff gebruikt de geschiedenis om te waarschuwen tegen ‘medicalisering’ van de overgang. Maar haar argumentatie rammelt. Knoeff schrijft in Wisseljaren dat ze niets afdoet aan de ernst van de klachten die veel vrouwen in de overgang ervaren. Ze erkent ook dat er een verband bestaat met een dalende oestrogeenspiegel en...

Lees meer
Schilderij van de Bartholomeusnacht door Francois Dubois
Schilderij van de Bartholomeusnacht door Francois Dubois
Nieuws

Katholieken en protestanten werkten effectief samen in vroegmodern Frankrijk

Tijdens de Hugenotenoorlogen (1562-1598) bestreden de katholieken en protestanten elkaar te vuur en te zwaard. Toch waren er ook pogingen tot samenwerking tussen beide geloofsgroepen. Sherilyn Bouyer laat in haar recent verschenen proefschrift zien hoe een speciale rechtbank katholieken en protestanten bij elkaar bracht. Zowel katholieken als protestanten zagen in 1595, aan het einde van...

Lees meer
Still uit de film Coward
Still uit de film Coward
Recensie

Soldaten voelden zich vrij in vrouwenkleren

Oorlogsfilms zitten vaak vol gruwelijke gevechten en soldatenheroïek, maar Coward gaat over een minder bekende oorlogspraktijk. Het historische drama speelt zich af aan het Belgische front tijdens de Eerste Wereldoorlog, waar soldaten zich verkleden als vrouwen en optreden in revues voor hun medesoldaten. Gender- en seksuele normen waren er vrijer dan in de reguliere maatschappij....

Lees meer
Loginmenu afsluiten