Hendrik Lorentz: gevierd fysicus, geboren verzoener
Dirk van Delft belicht in zijn lezing de bijzondere positie als vredestichter van de Nederlandse natuurkundige en Nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz. Dit nadat de internationale ‘Republiek der Geleerden’ vanwege de Eerste Wereldoorlog uiteen was gespat.
Op 11 december 1925 verzamelt zich in de bibliotheek van het Haarlemse Hodshon Huis, zetel van de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, een illuster gezelschap voor een groepsfoto. Aanleiding is het gouden doctoraatsjubileum van Hendrik Lorentz, secretaris van de Maatschappij. Tientallen collega-wetenschappers zijn van de partij, onder wie mede-Nobelprijswinnaars Niels Bohr, Marie Curie (die de prijs tweemaal won), Albert Einstein en Pieter Zeeman.
Samen met Christiaan Huygens is Lorentz (1853-1928) Nederlands grootste natuurkundige. Geboren in Arnhem, waar hij in splendid isolation het elektron bedacht, werd hij op 24-jarige leeftijd hoogleraar theoretische natuurkunde in Leiden. Na zijn Nobelprijs van 1902 groeide hij uit tot internationale coryfee met groot gezag. Einstein over Lorentz: ‘Alles wat deze uitmuntende geest voortbracht was helder en mooi als een goed kunstwerk.’
Nieuwe locatie: Hodshon huis
Het Hodshon Huis is een nieuwe locatie op het Geschiedenis Festival 2026, op ca. 10 minuten lopen van PHIL. Het stadspaleis uit 1795, aan het Spaarne nr. 17, heeft een aantal prachtige stijlkamers. Die zijn tijdens het festival exclusief voor de festivalbezoekers te bezichtigen.
Hier kunt u lezingen bijwonen die ieder hun eigen link hebben met deze plek en haar bijzondere verleden.
Met zijn diepe inzicht, innemende karakter, tact en talenkennis was Lorentz de ideale voorzitter van de wereldberoemde Solvay Conferenties in Brussel, waar vanaf 1911 de knapste koppen uit de internationale natuurkunde zich over de nieuwe quantumtheorie bogen.
Diezelfde gaven benutte Lorentz in en na de Eerste Wereldoorlog als onvermoeibaar verzoener. Als voorzitter van een Volkenbond-commissie voor intellectuele samenwerking (de voorloper van UNESCO) diende hij de wereldvrede. In eigen land zette hij zich in voor vrouwenrechten – met zijn kwartet vrouwelijke promovendi liep Lorentz voorop – en boog hij zich als voorzitter van de Zuiderzeecommissie over de loop van de Afsluitdijk. Een onvermoeibare duizendpoot die de wereld ter harte ging.
Dirk van Delft plaatst Lorentz in de context van de ‘Tweede Gouden Eeuw’ van de Nederlandse wetenschap. Vanwaar die bloei? Wat waren Lorentz’ drijfveren, wat heeft hij nagelaten en wat kunnen hedendaagse wetenschappers van hem leren?
Dirk van Delft is emeritus hoogleraar Materieel erfgoed van de natuurwetenschappen aan de universiteit Leiden. Als gastonderzoeker op het Instituut-Lorentz doet hij wetenschapshistorisch onderzoek ten behoeve van biografieën. Die over Lorentz (samen met Frits Berends) won de Boerhaave Biografieprijs 2021. Recent verscheen Uit het hart. Leven en werk van fysioloog en Nobelprijswinnaar Willem Einthoven.
