• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 10/2021

    Wie schreef het beste geschiedenisboek?

    Libris Geschiedenis Prijs 2021

    Door: Rob Hartmans

    Op de shortlist voor de Libris Geschiedenis Prijs 2021 staan boeken over Willem Drees, Erasmus, Jakarta, Indonesië en een Russisch echtpaar. Op 31 oktober maakt juryvoorzitter Khadija Arib bekend wat het beste Nederlands geschiedenisboek van het afgelopen jaar is.

    De Libris Geschiedenis Prijs wordt dit jaar voor de vijftiende maal uitgereikt. Sinds 2008 mag ik op deze plek iets schrijven over de vijf boeken die de shortlist hebben gehaald. Het zijn altijd vijf zeer verschillende boeken, die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben. Toch probeer ik altijd te kijken of er een zeker verband zichtbaar is, of ze toch iets gemeenschappelijks hebben. Zo’n ‘grootste gemene deler’ zegt namelijk ook iets, bijvoorbeeld over de geschiedschrijving, de belangstelling van het publiek, of de preoccupaties van het tijdsgewricht. Gaan de meeste boeken over Nederland of over de twintigste eeuw, zijn het vooral biografieën of familiegeschiedenissen, wordt er louter geschreven over cultuur of ook over de meer harde, materiële kanten van het menselijk bestaan? Dit jaar verschenen er veel boeken over voormalig Nederlands-Indië en de afgelopen dertig jaar is de biografie een razend populair genre geworden. Vandaar dat het niet vreemd is dat er twee boeken over het koloniale verleden en drie biografieën op de lijst staan. En in een van die levensbeschrijvingen vormt de bloedige oorlog in Indonesië een dramatisch hoofdstuk dat voor de hoofdpersoon een ware nachtmerrie werd. In het stapeltje boeken op mijn bureau zit dus een zekere lijn. De biografie die ik hierboven aanstipte is Willem Drees. Daadkracht en idealisme van Jelle Gaemers. Tussen 2003 en 2014 publiceerde de auteur samen met politicoloog Hans Daalder een vijfdelige, meer dan 2600 bladzijden tellende wetenschappelijke biografie van Drees (1886-1988). Uiteraard vormt het onderzoek voor die serie de basis voor deze handzame en leesbare biografie, maar dit is wel degelijk een nieuw boek, waarvoor bovendien gebruik is gemaakt van materiaal dat pas na 2014 toegankelijk werd. Hoewel alle boeken op de lijst een duidelijke link met ons land hebben, is deze biografie zonder meer de meest ‘Nederlandse’ van de vijf. Dat komt natuurlijk doordat de sociaal-democraat Drees, die van 1948 tot 1958 minister-president was, wordt gezien als dé man van de wederopbouw en de invoering van de verzorgingsstaat. Bovendien staat hij te boek als een hardwerkende, nuchtere en degelijke man die er een bloedhekel aan had om geld over de balk te smijten. Eigenschappen die veel mensen graag zien als ‘typisch Nederlands’. Wil je het per se negatief duiden, dan kun je Drees ook saai en visieloos noemen, terwijl hem tevens dikwijls verweten wordt dat hij zich liet meeslepen in de even wrede als zinloze oorlog in Indonesië. De heldere en evenwichtige biografie van Gaemers schildert gelukkig een genuanceerder beeld van deze overtuigde socialist, die in uiterst benarde omstandigheden premier van dit land werd.

    Botte, barbaarse boeren

    Niet alleen Rotterdam, maar ook Nederland mag graag pronken met de figuur van Erasmus: de grote humanist, de intellectuele superster van de vroege zestiende eeuw, de pleitbezorger van gewetensvrijheid en tolerantie. Veel wereldberoemde auteurs heeft Nederland nooit voortgebracht, maar Erasmus (1466-1536) behoort zeker tot die selecte club. In dit opzicht was het dus best vreemd dat hier pas onlangs een omvangrijke, op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde biografie van de man verscheen. Er waren wel twee Nederlandse levensbeschrijvingen van Erasmus, maar die waren overdreven polemisch of eenzijdig. Met Erasmus: dwarsdenker van Sandra Langereis ligt er nu een prachtige biografie, waarin heel precies wordt beschreven waarom hij in zijn tijd en daarna zo beroemd was, en waarom je hem niet als een Nederlandse, maar als een Europese reus moet zien. Erasmus had niets op met zijn zogenoemde vaderland met louter botte, barbaarse boeren - in zijn ogen ongetwijfeld een drievoudig pleonasme. Hij schreef geen letter in het Nederlands, maar excelleerde in het Latijn en het Grieks. Hiermee legde hij de grondslag voor een serieuze bijbelkritiek en dankzij handig gebruik van de in opkomst zijnde boekdrukkunst wist hij het klassieke erfgoed toegankelijk te maken voor een breder publiek. Tatiana Afanassjewa (1876-1964) en Paul Ehrenfest (1880-1933) hebben weliswaar een tijd in Leiden gewoond, maar waren geen Nederlanders. Zij kwam uit gegoede kringen in Rusland, hij was een Joods-Oostenrijkse kruidenierszoon. Denken is verrukkelijk van Margriet van der Heijden is een heerlijke dubbelbiografie van dit bijzondere echtpaar. Ze deelden niet alleen een intense liefde voor muziek en literatuur, maar ook voor wis- en natuurkunde – terreinen waarop ze beiden briljant waren. Ook waren ze aanvankelijk hartstochtelijk verliefd, maar uiteindelijk eindigde hun relatie uiterst dramatisch. Ehrenfest was een groot natuurkundige, die met zijn ideeën een enorm stimulerende invloed had op beroemde vrienden als Einstein, Bohr en Lorentz. In tegenstelling tot hen slaagde hij er niet in met een geheel eigen theorie te komen. Dit leidde tot steeds meer frustraties en het gevoel ‘mislukt’ te zijn. Ook Afanassjewa bereikte niet wat ze eigenlijk wilde en kon. Ze had baanbrekende ideeën over het wiskundeonderwijs, maar nadat haar man in 1912 hoogleraar in Leiden was geworden voelde ze zich steeds meer ingeperkt. Haar pogingen een zelfstandige carrière op te bouwen, waarvoor ze vaak op reis ging, deden hun huwelijk geen goed. In 1933 pleegde de gedesillusioneerde Ehrenfest zelfmoord, nadat hij eerst hun zoon, die aan het syndroom van Down leed, om het leven had gebracht.

    Gewone mensen

    Is Denken is verrukkelijk een biografie van een echtpaar, de laatste jaren verschijnen er ook veel familiegeschiedenissen, waarbij de lotgevallen van enkele generaties worden beschreven. Hoewel dergelijke boeken vaak ook iets zeggen over de tijd en samenleving waarin deze mensen leefden, blijven het vaak behoorlijk particuliere verhalen die vooral interessant zijn voor familieleden en streekgenoten. Ook Moederstad van Philip Dröge wordt gepresenteerd als een familiegeschiedenis, maar in dit boek zijn de ervaringen van de voorouders van de auteur ingebed in een zinderend verhaal over het 400-jarig bestaan van de hoofdstad van Indonesië. Het boek is geschiedschrijving en reportage ineen, waardoor het dikwijls even druk, lawaaiig, onoverzichtelijk, idioot en adembenemend is als Jakarta. Een verheerlijking van het koloniale verleden is Moederstad allerminst, maar het is evenmin een eendimensionale, uiterst verontwaardigde aanklacht. Dröge schrijft niet alleen over de uitbuiting, onderdrukking en terreur, maar heeft ook oog voor het verhaal van gewone mensen die in voor ons vreemde omstandigheden probeerden het hoofd boven water te houden en er het beste van te maken. Het verhaal van gewone mensen staat eveneens centraal in Revolusi van David van Reybrouck. Ook hier wisselen reisverslag, gesprekken met ooggetuigen en op schriftelijke bronnen gebaseerde geschiedschrijving elkaar soepel af, waarbij deze auteur nog iets beeldender schrijft dan Dröge. In 2010 won Van Reybrouck met het volgens hetzelfde procedé geschreven Congo reeds de Libris Geschiedenis Prijs, en ook nu heeft dit een meeslepend en indrukwekkend boek opgeleverd. Wat Revolusi zo goed maakt, is dat Van Reybrouck de vaak gruwelijke ervaringen van mensen en de trauma’s van de nabestaanden in de context van de grote geschiedenis weet te plaatsen. Bovendien beschrijft hij de geschiedenis van kolonisatie en dekolonisatie nu eens niet vanuit Nederlands perspectief, maar als een Indonesisch verhaal van onderdrukking en revolutie. Het boek gaat niet over het einde van Nederlands-Indië, maar over de geboorte van Indonesië, en dat is bijzonder verfrissend. Vooral ook doordat de auteur laat zien hoe belangrijk die Indonesische revolutie was voor de rest van de wereld. Wij Nederlanders mogen onszelf dan vaak als ‘nuchter’ en ‘allesbehalve nationalistisch’ beschouwen, toch zien we ons land vaak onbewust als de navel van de wereld. En hoewel al deze boeken dus iets met Nederland te maken hebben, kunnen ze zeker bijdragen aan het corrigeren van deze onterechte neiging. Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler. Moederstad. Jakarta, een familiegeschiedenis Philip Dröge, 448 p. Het Spectrum, € 24,99 Bestel in de webshop. Willem Drees. Daadkracht en idealisme Jelle Gaemers, 480 p. Boom Uitgevers, € 34,50 Bestel in de webshop. Denken is verrukkelijk. Het leven van Tatiana Afanassjewa en Paul Ehrenfest Margriet van der Heijden, 432 p. Prometheus, € 39,99 Bestel in de webshop. Erasmus: dwarsdenker. Een biografie Sandra Langereis, 752 p. De Bezige Bij, € 39,99 Bestel in de webshop. Revolusi. Indonesië en het ontstaan van de moderne wereld David Van Reybrouck, 656 p. De Bezige Bij, € 39,99 Bestel in de webshop. Vijftiende editie LGP De Libris Geschiedenis Prijs is een jaarlijkse prijs voor het beste geschiedenisboek in Nederland. De prijs is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, Libris, het Nederlands Openluchtmuseum, de VPRO, het Rijksmuseum en Trouw. Dit is het vijftiende jaar dat de prijs – een bedrag van € 20.000 – wordt uitgereikt. Dat gebeurt dit keer door juryvoorzitter Khadija Arib op 31 oktober 2021 in een speciale live-uitzending van het radioprogramma OVT. Wilt u de uitzending bijwonen? Mail naar ovtlive@vpro.nl om u aan te melden.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen