Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

Het vluchtelingendebat van 1938

woensdag 23 maart 2016

'Waken voor het eigen land, en het eigen volk'

Lauren Heida van Jonge Historici droeg tijdens de door Historisch Nieuwsblad georganiseerde debatavond Wat er op het spel staat! een column voor over het vluchtelingendebat in 1938.

De Duitse oorlog

Gebaseerd op dagboeken en brieven van min of meer ‘gewone Duitsers’, en de noodzakelijke secundaire literatuur, schildert Stargardt een zeer overtuigend beeld van de verwarring, o

€ 59,90 | Koop nu
Door: Lauren Heida

Een vluchteling zal voortaan als een ongewenscht element voor de Nederlandse maatschappij en derhalve als ongewenschte vreemdeling te beschouwen zijn’, zo vatte minister van Justitie Carel Goseling (RKSP) zijn visie op het vluchtelingenbeleid in 1938 samen. De Nederlandse regering zou de toelating van vluchtelingen voortaan sterk aan banden leggen, zo kondigde de minister in een circulaire op 7 mei 1938 aan. Vluchtelingen zouden, ongeacht de nationaliteit, aan de grens worden tegengehouden en wanneer zij in Nederland werden aangetroffen het land uitgezet worden. Alleen in een enkel geval, wanneer de vluchteling in levensgevaar verkeerde, zou de minister een uitzondering kunnen maken.
 

Anschluss

De aanleiding van de circulaire was de Anschluss van Oostenrijk bij nazi-Duitsland in maart van datzelfde jaar. Sinds de overwinning van de NSDAP en de verkiezing van Adolf Hitler tot kanselier in 1933, ontvluchtten Joden als gevolg van toenemende anti-Joodse maatregelen het land.

In eerste instantie vestigden zij zich voornamelijk in buurlanden als Frankrijk, Zwitserland en Nederland, in de hoop terug te kunnen keren wanneer de gemoederen zouden bedaren. Niets bleek minder waar: vanaf 1933 zorgde elke grootschalige anti-Joodse maatregel, zoals de Neurenbergerwetten van 1935, voor een piek in vluchtelingestroom.

De Nederlandse regering vreesde dat de Anschluss opnieuw een golf vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk zou veroorzaken en hoopte door strengere maatregelen vluchtelingen te ontmoedigen om naar Nederland te komen.
 
 

In tegenstelling tot de warme ontvangst van Belgische vluchtelingen tijdens de Eerste Wereldoorlog, voerde de regering vooral vanaf 1933 een streng beleid

In tegenstelling tot de warme ontvangst van Belgische vluchtelingen ruim twintig jaar eerder, toonde de Nederlandse regering zich sinds het begin van de jaren 30 weinig ruimhartig ten opzichte van vluchtelingen. Met name vanaf 1933 voerde de regering een steeds restrictiever immigratiebeleid.

Door de economische crisis en daarmee gepaard gaande hoge werkloosheid, werden vreemdelingen als een steeds grotere bedreiging voor de werkgelegenheid van Nederlandse arbeiders gezien. Bovendien was er door bezuinigingen op overheidsuitgaven weinig steun voor extra financiering van opvang. Waar eerder nog uitzonderingen werden gemaakt voor (vermogende) Joodse vluchtelingen uit Duitsland, probeerde Goseling vanaf mei 1938 ook de komst van deze groep te verijdelen. Ook deze politieke vluchtelingen werden als economische last beschouwd.
 

Menschelijke solidariteit

Hoewel Goselings circulaire geen grote breuk met het eerder gevoerde beleid vormde, leidde zijn gebruik van de term ‘ongewenscht element’ tot veel ophef. Voor Tweede Kamerlid Louis de Visser (CPN) gingen de aangekondigde maatregelen en taalgebruik te ver. Door middel van een interpellatie dwong hij Goseling zich te verantwoorden in een debat met de Tweede Kamer op 9 juni 1938.

Goseling moest de bui al hebben zien hangen: De Visser, bekend om zijn krasse taalgebruik en felle debatteerstijl, maakte het hem niet gemakkelijk. Volgens De Visser was het beleid van Goseling ‘niet alleen in strijd met de wetten des lands, neen, het druischt in tegen de hoogste wetten der menschelijkheid. Het hoogschte goed, de menschelijke solidariteit, wordt vernield.’ 

Op het juridische punt kreeg De Visser bijval van andere Kamerleden: het tegenhouden en/of uitzetten van elke toekomstige vluchteling, ongeacht zijn of haar situatie, was in strijd met de Vreemdelingenwet en Grondwet. Ondanks de ‘buitengewonen tijd’ stond het Goseling niet zomaar vrij om de wet te negeren, zo meenden ook sprekers van andere partijen. Dat ging tegen alle principes van de rechtsstaat in.
 

Kamerlid Wendelaar betreurde 'dat een man als professor Freud, een wereldberoemdheid, niet in ons land is terechtgekomen'

Bovendien ging het hier niet om willekeurige migranten, maar om slachtoffers van vervolging! Weigering van deze personen was vanuit humanitair oogpunt onverantwoord.

In een poging Goselings argument met betrekking tot het economische gevaar dat arme Joodse vluchtelingen voor Nederland zouden vormen te weerleggen, betoogden enkele Kamerleden dat de komst van deze vreemdelingen juist voordelig zou kunnen zijn voor de Nederlandse economie. Zo betreurde kamerlid Willem Wendelaar (LSP) het ten zeerste ‘dat een man als professor Freud, een wereldberoemdheid, niet in ons land is terechtgekomen’, hij benijdde Engeland ‘dat het voorrecht heeft een dergelijken vluchteling in zijn midden te nemen’.

Freud of geen Freud, volgens De Visser stond Goselings beleid haaks op de ‘roemrijke’ Hollandse traditie van gastvrijheid. Hij meende dat vluchtelingen altijd welkom én gewenst waren geweest en dat Nederland juist op dit deel van de geschiedenis trots kon zijn.
 

Ongewenst

Het debat liep uiteindelijk met een sisser af. Hoewel de interpellatie van De Visser bijval kreeg van andere Kamerleden, bleken de partijen toch niet bereid de voorzitter van de CPN volledig te steunen. Goseling gaf wel toe dat zijn bewoording niet helemaal gelukkig gekozen was. Hij stelde dat zijn woorden niet letterlijk genomen moesten worden. De term ongewenst bedoelde hij ‘zooals ook het bezoek van zelfs van een goeden vriend ongelegen of ongewenscht kan zijn op het oogenblik, dat men hem onmogelijk ontvangen kan.’

Goseling kwam er uiteindelijk mee weg. De regering zette haar maatregelen voort en bewaking aan de grens nam toe.

Het ideaalbeeld van Nederland als gastvrij en tolerant land waarover De Visser sprak, lijkt in 2016 volledig gesneuveld. Ook nu worden vluchtelingen als economische last – ‘gelukszoekers’ – gezien en is er discussie over de vraag of het Europese vluchtelingenbeleid in strijd is met de universele rechten van de mens.

Hoewel het economische aspect een belangrijke rol in de huidige ophef over vluchtelingen speelt, gaat de aandacht nu vooral uit naar vermeende religieus-fundamentalistische en seksuele bedreiging.
 

De vreemdeling-migrant als verkrachter van 'beschaafde' vrouwen gaat terug tot de Oudheid

Ook deze angsten zijn alles behalve nieuw. De vreemdeling-migrant als verkrachter van ‘beschaafde’ vrouwen en religieus fanaticus gaan terug tot de Oudheid. Veronderstelde economische, religieuze en seksuele gevaren zijn klassieke componenten van angst voor vreemdelingen.

Historische analogieën lopen, hoe langer je er naar kijkt, altijd wel ergens mank. De verschillen overstemmen uiteindelijk in veel gevallen de overeenkomsten. Dat betekent niet dat vergelijken een zinloze bezigheid is: door het naast elkaar leggen van politieke debat van 9 juni 1938 en de huidige publieke en politieke discussie rondom vluchtelingen kunnen we in ieder geval het volgende concluderen: de vluchteling als ‘ongewenst element in de samenleving’ is weer helemaal terug van (niet) weggeweest.

Jonge Historici publiceren essays, recensies, columns en papers van jonge geschiedwetenschappers. Ook organiseren ze evenementen.
Volg Jonge Historici op Facebook en Twitter.


Afbeelding: Joodse vluchtelingen worden opgepakt op het vliegveld van Croydon in Groot-Brittannië (1939).
 

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief

Zo zag de waarheid er op donderdag uit

'Beelden waren verwoest, clubzetels kapotgesneden, handzetselkisten leeggeschud. "Maar ze hebben de grote machines niet aangeraakt," zei de uitgever als troost, "daar hebben Duitse arbeiders toch wel respect voor."' Citaat uit Zo zag de waarheid er op...

€ 27,99 | Koop nu

Gouden Eeuw

Eerste Wereldoorlog

Tweede Wereldoorlog

VOC

Lincoln

Verhagen plaatst Abraham Lincoln in de context van de geschiedenis van de VS. Volgens velen heeft Lincoln laten zien dat leiderschap niet kan worden aangeleerd, maar dat het aankomt op karakter.

€ 19,95 | Koop nu

Middeleeuwen

Als ik morgen niet op transport ga...

‘Als ik morgen niet op transport ga, ga ik ’s avonds naar de revue,’ schreef verpleegster Mania Krell in haar brief uit Westerbork. Westerbork, het grootste doorgangskamp voor Joden in Nederland in de Tweede Wereldoorlog, was kamp en dorp ineen....

€ 24,90 | Koop nu