Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

Romeinen en Bataven

509 (v.Chr)-476

Onze kennis over de geschiedenis van het begin van onze jaartelling hebben we voor een belangrijk deel te danken aan Romeinse bronnen. De geschreven bronnen dienen echter met zorg bestudeerd te worden. Uit archeologisch onderzoek is namelijk gebleken dat de Romeinen een vertekend beeld hadden van de Rijndelta en haar bevolking. Niet alleen omdat het gebied mijlenver van Rome vandaan was, ook politieke factoren speelden hierbij een rol. Enerzijds schilderden de Romeinen de noordelijke Germaanse stammen af als wilde barbaren, anderzijds schreven zij juist met groot ontzag over de bevolkingsgroepen, met wie ze regelmatig samenwerkten.

Een van die groepen was in het bijzonder nauw verbonden met de Romeinen. Later zou dit volk een mythische status weten te verwerven dankzij een opstand tegen het onmetelijke, machtige Romeinse Rijk: de Bataven.
 

De Romeinen in Nederland

Het Romeinse Rijk strekte zich in de eerste eeuw na Christus uit van Italië tot Engeland en van Noord-Afrika tot het huidige Turkije. Omstreeks 50 voor Christus bereikten de Romeinen, onder leiding van Julius Caesar, het zuiden van ons land. Honderd jaar lang probeerden zij het drassige noorden tevergeefs onder controle te krijgen.

In 47 na Christus besloot keizer Claudius verdere verovering van de gebieden te staken. Hij trok de grens tussen het Romeinse Rijk en Germanië langs de Rijn. Aan de zuidkant van de rivier lag een goed georganiseerde en gecentraliseerde staat, die gekenmerkt werd door etnische diversiteit. Het gebied aan de noordkant werd bewoond door een verzameling van volken, die taal, cultuur en religie deelden, maar geen overkoepelende instituties kenden. De grens werd afgebakend door de limes. Deze verdedigingslinie langs wat we nu de rivieren Nederrijn, Oude Rijn en Kromme Rijn noemen, moest het rijk beschermen tegen de aanvallen van de volken in het noorden.

De Romeinen waren in deze periode niet de enige nieuwelingen in het gebied. Enkele andere groepen kwamen er ook voor het eerst, met als bekendste de Cananefaten, de Friezen en de Bataven. De Cananefaten en vooral de Bataven zouden trouwe bondgenoten van Rome worden . Zij vochten mee tegen de aanhoudende aanvallen van andere noordelijke Germaanse stammen. De Romeinen beschouwden met name de Bataven als dappere soldaten en uitmuntende ruiters.

Bovendien was er - ondanks het bestaan van de limes met zijn forten en wachttorens - sprake van een levendige handel langs de grenzen. De Rijn was strategisch zeer belangrijk voor de Romeinen, omdat de rivier een relatief veilige route van zuid naar noord vormde en zij daarom de gevaarlijke Noordzee niet meer hoefden te bevaren.
 

Bataafse opstand

Enkele decennia leefden Romeinen en Bataven vreedzaam naast elkaar, tot laatstgenoemden in 69 na Christus in opstand kwamen. De opstand was een gevolg van politieke ontwikkelingen in Rome, waar de spaningen hoog waren opgelopen na de dood van Nero, die zich tijdens zijn keizersschap zeer gehaat had gemaakt. In de jaren 68 en 69 - het Vierkeizerjaar - was er sprake van een machtsvacuüm. Kort na elkaar volgden vier keizers elkaar op. In het voorjaar van 69 mocht Vitellius zich keizer noemen, maar hij voelde al snel de hete adem van zijn rivaal Vespasianus in de nek.

Volgens geschiedschrijver Tacitus begonnen de problemen tussen de Romeinen en Bataven toen Vitellius extra troepen eiste van de Bataven om zijn positie te versterken. Tacitus stelt dat de Romeinen dit - zacht gezegd - niet erg beleefd aanpakten, waarop onder leiding van de Bataaf Julius Civilis diverse stamhoofden samenzwoeren om de strijd aan te binden tegen het Romeinse leger.

Aanvankelijk boekten de Bataven enkele militaire successen. Hoewel Civilis het daarbij had kunnen laten, onder het mom van trouw aan Vitellius' rivaal Vespasianus, ging hij door met de opstand. Uiteindelijk werden de Bataven in opdracht van deze zelfde keizer verslagen. Het is onduidelijk waarom Civilis doorging met vechten. Vermoedelijk was hij overmoedig geworden. De Bataven moesten de heerschappij van Rome erkennen. Als tegenprestatie werden de oude overeenkomsten met de Romeinen weer van kracht.



Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) kreeg de Bataafse opstand een mythische reputatie, waarbij deze 'vrijheidsstrijd' werd vergeleken met de Opstand tegen de Spaanse overheerser. Verwijzingen naar de Bataven waren populair ten tijde van de Republiek. Zo noemde de VOC haar belangrijkste handelsplaats in de Indonesische archipel Batavia en heette Nederland van 1795-1801 de Bataafse Republiek.


Einde van het Romeinse gezag

De aanwezigheid van de Romeinen in de zuidelijke gebieden van Nederland is daar van grote betekenis geweest. Zij introduceerden het schrift en de Romeinse rechtspraak, ontwikkelden een infrastructuur met verharde wegen en vaarroutes en stichtten nederzettingen.

Vanaf ongeveer 250 begon het Romeinse Rijk in het noorden af te brokkelen. De Romeinse legioenen waren niet langer in staat de grenzen dicht te houden voor vijandige stammen, die steeds vaker en dieper het Romeinse Rijk binnendrongen. Rond 400 was in het huidige Nederland geen sprake meer van Romeins gezag.

In een interview met Historisch Nieuwsblad 2009/3 zegt de Britse historicus Adrian Goldsworthy: 'Het ligt voor de hand om te denken dat de druk op de grenzen in de late Oudheid groter werd. Maar daar zijn geen aanwijzingen voor. Ik concludeer daaruit dat het probleem bij het Romeinse leger lag. Dat was verzwakt.' De oorzaak van het verval lag bij de keizers, die de positie van mogelijke concurrenten verzwakten om zichzelf te beschermen. 'De macht raakte te sterk verdeeld, waardoor er geen sterke, slagvaardige legerleiding meer was.' Daardoor slaagden de legioenen er op de lange termijn niet meer in de grenzen te bewaken.

Tot op de dag van vandaag zijn overblijfselen van de Romeinse aanwezigheid in Nederland te vinden, vooral langs de voormalige de limes die liepen van Katwijk via Nijmegen naar Duitsland. In het centrum van Nijmegen staat een Romeinse waterput, in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden is een grenspaal te bewonderen en bij het bouwen van de Utrechtse wijk Leidsche Rijn zijn resten van schepen aangetroffen.
(tekst: Simone Olsthoorn)

Christelijke missionarissen in Nederland

In de zevende en achtste eeuw trokken christelijke missionarissen door onze nog heidense streken. Met de zegen van pauselijk Rome, maar beschermd en ondersteund door het Frankische vorstenhuis. De kerstening van het tegenwoordige Nederland was een...

Twee Friezen in Rome

Geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars. Zij hebben er belang bij de verdiensten van hun tegenstanders te kleineren of te verhullen. De onderworpen Friese stamleiders Verritus en Malorix waren gedoemd in de anonimiteit te verdwijnen. Maar de...

In de marge van de beschaving

In het lange eerste millennium van onze jaartelling was 'Nederland' steeds een grensgebied tussen de belangrijkste machtssferen in het westen van Europa en hun buren. De inwoners van de delta van Rijn, Maas en Schelde ondervonden overigens weinig last...

€ 29,95 | Koop nu

Hoe Nijmegen Maastricht aftroefde

Wat is de oudste stad van Nederland? Nijmegen en Maastricht maakten er een strijd van. Nijmegen won, met behulp van een zuil uit 17 n.Chr.

30 kilometer patrouilleren per dag

Midden in een nieuwbouwwijk in Arnhem ligt een merkwaardige metalen plaat op de grond. De plaat markeert de locatie waar ooit een Romeinse wachttoren stond. Nederland vormde een grensgebied van het Romeinse Rijk. Onder de grote rivieren was Romeins...

Op reis met de Romeinen in Nederland

Zo'n tweeduizend jaar geleden vestigden de Romeinen zich in het huidige Nederland. In Nijmegen liggen nog steeds de resten van hun tempels en straten. Ook elders worden steeds meer resten van hun kampementen gevonden. Reis mee met Historisch Nieuwsblad...

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief

Lincoln

Verhagen plaatst Abraham Lincoln in de context van de geschiedenis van de VS. Volgens velen heeft Lincoln laten zien dat leiderschap niet kan worden aangeleerd, maar dat het aankomt op karakter.

€ 19,95 | Koop nu

Churchill

Geoffrey Best schetst een compleet portret van Churchill: een theatrale, krachtige persoonlijkheid met een dadendrang die alle richtingen uit schoot.

€ 29,99 | Koop nu