Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

Koning Willem I en het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden

1813-1840

Wilt u alles weten over de Oranjemonarchie? Historisch Nieuwsblad heeft een speciale pagina hierover samengesteld, met artikelen, boeken, film- en geluidfragmenten die tweehonderd jaar koninkrijk belichten. Kijk op www.historischnieuwsblad.nl/denederlandsemonarchie

Onder Napoleons bewind waren steeds meer mensen in Nederland, met name door de toegenomen armoede, in opstand gekomen. Toen de Fransen vertrokken, verlangden de meeste Nederlanders na twee decennia van wisselende staatsinrichtingen vooral naar politieke rust. Uit angst voor het opkomende liberalisme en nationalisme, en onder druk van de overwinnende landen, gingen veel Europese landen over tot restauratie van hun vroegere regimes. Zo ook - in zekere zin - ons land.

Op 30 november 1813 keerde de prins van Oranje, de zoon van de in 1795 gevluchte Willem V, uit Engeland terug naar Nederland. De prins werd geen stadhouder van een aantal feitelijk zelfstandige gewesten, maar koning van een gecentraliseerde staat. Niet alleen de Nederlandse bevolking ontving hem met gejuich, ook de internationale gemeenschap zag het voordeel in van een betrouwbaar koninkrijk als buffer tegen Frankrijk.
Schoolplaat van de aankomst van Willem I in Scheveningen

Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
Koning Willem I kwam in 1813 op uitnodiging van Gijsbert Karel van Hogendorp, Adam François van Duijn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum naar Den Haag om de 'hooge regering' op zich te nemen. Dit driemanschap vormde na het plotselinge vertrek van de Fransen een Voorlopig Bewind. Vol zelfvertrouwen landde Willem in Scheveningen. In verschillende Nederlandse steden was het klimaat voor een prins van Oranje gunstig, wat onder andere bleek uit het regelmatig opklinkende 'Oranje boven'.

De prins stelde zich in eerste instantie bescheiden op; hij gaf aan tevreden te zijn met een vergelijkbare functie als zijn vader. Een terugkeer naar de situatie van voor de Franse Tijd was echter ondenkbaar en vier maanden na zijn aankomst in Nederland werd hij in Amsterdam uitgeroepen tot Soeverein Vorst. Diezelfde dag werd een nieuwe grondwet aangenomen, gebaseerd op de 'Schets eener Constitutie' van Van Hogendorp. Hierin benadrukte hij het belang van een evenwicht tussen de vorstelijke soevereiniteit en de Staten-Generaal. Uiteindelijk zou Willem I echter veel meer politieke ruimte krijgen dan Van Hogendorp voor ogen had en kwam van dit evenwicht weinig terecht.

Het ontstaan van het nieuwe koninkrijk was vooral het werk van het driemanschap en Willem I, maar de grenzen van het land werden in grote mate bepaald door de andere Europese grootmachten. De Britten zagen in Willem I een trouwe bondgenoot, die ingezet moest worden in de Zuidelijke Nederlanden. Nieuwe handelsblokkades in de geest van het Continentaal Stelsel - in 1806 door Napoleon ingevoerd om Engelse handelaars af te sluiten van de rest van Europa - dienden te worden voorkomen. De veerkracht van Napoleon overtuigde ook de continentale machten van de noodzaak van een sterke waakhond ten noorden van Frankrijk. Tijdens het Congres van Wenen, dat in september 1814 was begonnen, werden door Pruisen, Oostenrijk, Rusland en Engeland in 1815 de grenzen van het nieuwe land vastgelegd. Willem I mocht zich officieel koning noemen van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Het huidige Nederland en België vormden hierin een eenheid en het Groothertogdom Luxemburg werd middels een personele unie aan het koninkrijk verbonden.

Embleem van de Nederlandse Handel-MaatschappijKoning-koopman
Onder de Franse bezetting was de Nederlandse economie sterk achteruit gegaan, met name omdat de handel, die voor de Nederlandse economie altijd zo essentieel is geweest, lang had stilgelegen. Willem I bracht hier verandering in. Hij investeerde onder andere in een betere infrastructuur door wegen en spoorwegen aan te leggen. Hij had daarnaast een integratie voor ogen tussen de handel in het noorden en de industrie in het zuiden. Om de zuidelijke industrialisatie en de noordelijke handel te bevorderen stichtte hij instellingen als De Nederlandsche Bank, de Algemeene Maatschappij voor de Volksvlijt en de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Politiek zette hij deze organisaties in om de details van zijn financiële beleid voor het parlement verborgen te houden. Uiteindelijk liep de staatsschuld dramatisch uit de hand. Het parlement had hier door de geheimzinnigheid van de koning immers geen controle op kunnen houden.

Eén volk?
De koning hechtte groot belang aan een centralistische staat die alle facetten van het leven beheerste, maar het Verenigd Koninkrijk voldeed niet aan deze wens. Het land sprak niet één taal, maar er werd Nederlands, Frans en Duits gesproken. Er was niet één cultuur, want het was opgebouwd uit drie verschillende staten. Er was niet één godsdienst, maar een scherpe tegenstelling tussen protestanten en rooms-katholieken. Desondanks vertrouwde de koning op zijn neerlandisatiepolitiek, met de Nederlandse taal als bindmiddel. Hij bevorderde het Nederlands als ambtelijke taal in Vlaanderen, stichtte een Nederlandstalige universiteit in Gent en opende Nederlandstalige scholen. Daarnaast werden staatssymbolen ingevoerd zoals de leeuw en de rood-wit-blauwe vlag, die rechtsreeks uit het Noorden kwamen. Daarnaast droeg Willem I historici en schrijvers op een integrale geschiedenis van de Nederlanden te schrijven, die vervolgens verheerlijkt werd door bekende schilders, schrijvers en dichters.

De neerlandisatiepolitiek stuitte in het Zuiden op steeds meer verzet van (Franstalige) liberalen en katholieken. De groepen verenigden zich en gaven door middel van een stortvloed aan petities hun 'grieven' te kennen. De voornaamste grieven waren voor de liberalen het strenge persbeleid van Willem I, en voor de rooms-katholieken de oprichting van het Collegium Philosophicum. Voortaan zouden alle aanstaande geestelijken verplicht aan dit door de staat gecontroleerde instituut moeten studeren alvorens tot het seminarie toe te kunnen treden. De taalkwestie leek voor de oppositie van minder belang.

Toen in de loop van 1829 jonge liberale Kamerleden uit zowel de noordelijke als de zuidelijke Nederlanden beseften dat de koning kon opereren zonder controle van het parlement, verergerde de crisis. Aan het begin van zijn aantreden deed Willem I zich voor als liberaal koning, die de wensen van het volk meewoog in zijn besluitvorming. Na vereniging met de Zuidelijke Nederlanden regeerde hij echter steeds meer per Koninklijk Besluit. De Kamerleden eisten in 1829 niet alleen volledige openbaarheid van financiën, maar ook politieke hervormingen.

25 augustus 1830 staat bekend als de dag waarop de revolutie in België begon. Een opvoering van de opera La Muette de Portici ('De Stomme van Portici') zou de gemoederen van de toeschouwers zo hoog hebben doen oplopen, dat er in het centrum van Brussel relletjes uitbraken. De gebeurtenis stond echter niet op zichzelf, maar werd voorafgegaan door twee belangrijke ontwikkelingen. Ten eerste was in Frankrijk een einde gekomen aan het reactionaire beleid van koning Charles X en was Frankrijk een constitutionele monarchie geworden. Daarnaast had het verzet tegen Willem I door de economische neergang in het Zuiden een sociaal aspect gekregen. Willem I kreeg de onrust niet onder controle, waardoor de Brusselse bourgeoisie zich zorgen begon te maken over een proletarische revolutie. Doordat de burgerwacht de protesten succesvol neersloeg, kreeg de liberale burgerij de vraag mee te werken met het bestuur, en verwierf op deze manier een belangrijke machtspositie.

Na de uitvoering van La Muette de Portici begint de Belgische Opstand met relletjes in Brussel

De Belgische onafhankelijkheid
Willem I wilde het Zuiden niet zomaar prijsgeven en nadat een Voorlopige Regering zich in Brussel onafhankelijk verklaarde, mobiliseerde hij het leger. Een 26.000 man sterk legioen ondernam in augustus 1831 een succesvolle opmars in de Zuidelijke Nederlanden. De zorg over een Belgische nederlaag deed de Fransen ingrijpen en na de Tiendaagse Veldtocht moesten de Nederlandse troepen zich terugtrekken.

Pas na zeven jaar, in maart 1838, gaf Willem onder binnenlandse en buitenlandse druk toe aan een onafhankelijk België, onder voorwaarde dat hij het oostelijk deel van Limburg en Luxemburg terug zou krijgen. Uiteindelijk werd het westelijke, Franstalige deel van Luxemburg aan België afgestaan, waarvoor Willem in ruil het oosten van Limburg kreeg. Omdat de Luxemburgse gebieden verloren gingen voor de Duitse Bond, werd Nederlands Limburg hier lid van.

Henriette d'Oultremont, in de volksmond stond ze bekend als Jetje DondermondDe koning had zijn macht steeds verder weten te verstevigen en op den duur duldde hij geen kritiek of medezeggenschap meer. Hiermee vervreemdde hij in korte tijd al zijn medeverantwoordelijken van zich en dit proces bereikte een hoogtepunt tijdens zijn 'koppige volharding' tegen België. Daarmee bracht hij zijn land in financiële malaise, omdat het leger onder de wapenen moest worden gehouden.

In 1840 stemde Willem I met de grootst mogelijke tegenzin in met een grondwetsherziening, die zijn mogelijkheid om per Koninklijk Besluit te regeren aan banden legde. Dit was een van de redenen voor zijn aftreden. Een tweede was het feit dat zijn verloving met Henriette d' Oultremont veel weerstand opriep bij het volk, bij wie ze bekend zou gaan staan als Jetje Dondermond. Ze was namelijk niet alleen van geboorte katholiek, maar ook nog Belgische. Murw geslagen legde Willem in oktober 1840 zijn koningschap neer en vertrok hij met een behoorlijk fortuin naar Berlijn. Zijn koninkrijk liet hij berooid achter.
(tekst: Simone Olsthoorn)

 

Het Nederland van koning Willem I

Wat moeten we weten van onze vaderlandse geschiedenis? Historici Piet de Rooy en Jan Bank maakten een canon van het Nederlandse verleden. Hoogtepunten uit dit overzicht treft u aan in Historisch Nieuwsblad. Deze maand: de centralistische regering...

Willem I en de Tiendaagse Veldtocht

Groot is de verrassing in Europa als Nederland op dinsdag 2 augustus het net afgescheiden België aanvalt. De Verenigde Nederlanden waren het meesterwerk van koning Willem I, en hij kan de onafhankelijkheidsvoorwaarden niet verkroppen. Duizenden...

Het Nederlandse Koningshuis

De monarchie in Nederland bestond in 2013 tweehonderd jaar. Op deze 7 cd’s vertellen biografen u alles over de verschillende Oranje’s, hun hoogte- en dieptepunten, politieke intriges en persoonlijke drama’s, en plaatsen die in de tijd waarin zij...

€ 7,50 | Koop nu

Willem van Oranje en zijn propaganda

Willem van Oranje is in de eeuwen na zijn dood uitgegroeid tot de belichaming van de Nederlandse held. Tijdens zijn leven was Oranjes heldenstatus echter zeker niet onbetwist, ondanks actieve pogingen de beeldvorming rondom zijn persoon te...

De revolutie begon in het theater

De arbeiders in de Waalse kolenmijnen en de Vlaamse textielindustrie wensten niet zozeer politieke Volgens de overlevering raakten de Belgen zo in vervoering door het duet ‘Amour sacré de la patrie’ uit de opera La Muette de Portici, dat ze op 25...

Koningshuis sterker door Belgische crisis

De Belgische koning Albert II is de spilfiguur in de zich eindeloos voortslepende Belgische staatshervorming. Daarmee wint hij krediet bij de van oudsher republikeinse Walen en verspeelt hij de gunst van de traditioneel koningsgezinde Vlamingen.

Willem I: koning dankzij Van Hogendorp

Na de val van Napoleon kwam in Nederland een Oranje op de troon. Prins Willem dankte zijn verheffing tot koning aan de inspanningen van Gijsbert Karel van Hogendorp. Maar ook aan een internationaal machtsspel: andere staten zagen ten noorden van...

De neerlandisatiepolitiek van Willem I

Toen Willem I in 1815 koning werd van het huidige Nederland, België en Luxemburg, vertrouwde hij op de Nederlandse taal als bindmiddel. Hij kwam bedrogen uit. De neerlandisatiepolitiek was niet de hoofdoorzaak van de Belgische Opstand, maar kon deze...

Wie ben ik dat ik dit doen mag?

Bij de inhuldiging van koning Willem IIop 28 november 1840 werden zes mensen doodgedrukt in de opgewonden menigte. Eigenlijk acht, want twee van de slachtoffers waren zwanger. De nieuwe koning liet weten het voorval te betreuren, maar verder uitermate...

€ 19,95 | Koop nu

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief

Lincoln

Verhagen plaatst Abraham Lincoln in de context van de geschiedenis van de VS. Volgens velen heeft Lincoln laten zien dat leiderschap niet kan worden aangeleerd, maar dat het aankomt op karakter.

€ 19,95 | Koop nu

Churchill

Geoffrey Best schetst een compleet portret van Churchill: een theatrale, krachtige persoonlijkheid met een dadendrang die alle richtingen uit schoot.

€ 29,99 | Koop nu