Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

De Hanze

1350-1600

De Lage Landen kenden in de late Middeleeuwen een periode van welvaart en bloeiende handel. Van de twaalfde tot de zestiende eeuw maakten onder andere Zutphen, Deventer, Groningen, Kampen en Zwolle deel uit van een lucratieve stedenbond: de Hanze. Enkele Zeeuwse en Hollandse steden daarentegen raakten als concurrenten van een aantal Duitse steden met de Hanze in oorlog.

Samen sterk
De Lage Landen bestonden uit een lappendeken van verschillende gebiedjes, van een eenheid was nog geen sprake. Op economisch gebied waren er echter wel enkele duidelijke ontwikkelingen. De handel nam in belang toe, evenals de stedelijke nijverheid. De stad won aan belang ten koste van het platteland. In plaats van in natura werd er steeds vaker in geld betaald.

De uitvinding van de kogge betekende een doorbraakNa de uitvinding van het koggeschip in de dertiende eeuw, nam de 'ommelandsvaart' steeds meer de plaats in van het omslachtige en kostbare vervoer over land en via de grote rivieren. Dankzij het lange schip werd het mogelijk om met een grote lading over zee, langs kaap Schagen en door de Sont naar de Oostzee te varen. Diverse steden in het oosten van Nederland wisten hier handig op in te springen. De IJsselsteden, met Kampen voorop, dankten hun opkomst aan het feit dat zij als intermediairs wisten te handelen tussen het Oostzeegebied en Holland, het Rijnland en Westfalen.

Met het toegenomen belang van de handel nam ook de kwetsbaarheid van de handelaren toe. Om samen sterk te staan maakten handelssteden onderlinge afspraken. Ze stonden elkaar bij in het beschermen van hun schepen, iets waartoe noch de keizer noch lokale vorsten in staat waren. Uit deze samenwerking ontstond in de twaalfde eeuw de Duitse Hanze.

Aanvankelijk was de Hanze een verzameling private verenigingen van kooplieden in verschillende, op de Oostzeehandel gerichte steden die in dezelfde producten handelden. In 1356 werd echter in Lübeck besloten dat de Hanze een verbond zou zijn van steden. De stedelijke besturen namen de verantwoordelijkheid dus over. Lübeck werd bovendien inofficieel de 'hoofdstad' van het verbond. In de loop der eeuwen ontwikkelde de Hanze zich tot een goed gestructureerde verzameling van meer dan 150 steden, waarvan vertegenwoordigers met regelmaat bij elkaar kwamen op grote Hanzedagen om de gang van zaken te bespreken en conflicten op te lossen.

Handelaren konden dankzij de samenwerking in de Hanze geld besparen, op grotere schaal in- of verkopen, veiliger reizen en zich beter verdedigen tegen de hebzucht van de feodale landsheren. Het stedenverbond oefende druk uit om handelsbelemmeringen zoveel mogelijk te beperken. Het lukte bijvoorbeeld om vrije handel in Engeland te bewerkstelligen, toen Hendrik II werd overgehaald om geen tol te heffen voor toegang tot de Londense haven.



In het midden van de vijftiende eeuw beleefde de Hanze zijn hoogtepunt. Haar invloed strekte zich uit tot de mondingen van de Rijn en Maas, Engeland, Finland en Estland. De handelaren hadden in deze periode dankzij hun economische invloed en militaire kracht zoveel macht, dat ze zelfs het beleid van het Heilige Roomse (Duitse) Rijk wisten te beïnvloeden.

Holland neemt het over
De opkomst van de Hollandse handel en nijverheid in de zestiende eeuw was niet mogelijk geweest zonder de contacten met eerder ontwikkelde gebieden. Deze ontwikkeling ging echter ten koste van de handel en scheepvaart van de IJsselsteden. De Nederlandse Hanzesteden stagneerden toen de oriëntatie op Holland en Zeeland groeide. Dankzij het overwicht van de Hollandse vloot wist het gewest de beperkingen die de Hanzesteden oplegden te doorbreken. Verdeeldheid in het Hanzeverbond speelde hierbij een rol. Hoewel de Hanzesteden elkaar moesten bijstaan, lieten ze zich in de praktijk steeds vaker leiden door eigenbelang. Hiermee verdwenen de onderlinge solidariteit en de eensgezindheid die zo'n belangrijke rol hadden gespeeld in het succes van de Hanze.

Toen de Hanze tijdens de zestiende eeuw instortte konden eerst Antwerpen en daarna Amsterdam tot volle bloei komen. De Europese economische relaties verschoven en de oriëntatie kwam steeds meer op de beheersing van de wereldzeeën en overzeese koloniën te liggen. De IJsselsteden verloren hun prominente positie en de Hollandse Oostzeehandel zou de basis leggen voor de rijkdom van de Gouden Eeuw.

De Hanze kende nog één opleving, onder meer dankzij het conflict van de Hollanders met de Spanjaarden tijdens de Opstand. Duitse Hanzesteden wisten alle handel met Spanje over te nemen. Het begin van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) in Duitsland gooide echter voorgoed roet in het eten. Het lukte de Hanze niet om een gemeenschappelijk politiek beleid te formuleren en het verbond overleefde de oorlog niet. (tekst: Simone Olsthoorn)


 

Nederlanden dankten rijkdom aan hun ligging

‘Ik ben een ontzettende materialist,’ spot Wim Blockmans met zichzelf. In zijn nieuwste boek Metropolen aan de Noordzee legt Blockmans sterk de nadruk op de geografie van de Lage Landen. Juist daardoor maakte het gebied volgens hem in de late...

Nederland in de Middeleeuwen

‘Een canon,’ aldus Piet de Rooy, een van de initiatiefnemers van de historische canon van Nederland, ‘heeft zich de laatste tijd ontwikkeld tot een nieuw historisch genre’. Nederland in de middeleeuwen is een nieuwe aanwinst in dit genre. Deze...

€ 34,95 | Koop nu

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief

Lincoln

Verhagen plaatst Abraham Lincoln in de context van de geschiedenis van de VS. Volgens velen heeft Lincoln laten zien dat leiderschap niet kan worden aangeleerd, maar dat het aankomt op karakter.

€ 19,95 | Koop nu

Churchill

Geoffrey Best schetst een compleet portret van Churchill: een theatrale, krachtige persoonlijkheid met een dadendrang die alle richtingen uit schoot.

€ 29,99 | Koop nu