Historisch Nieuwsblad

Actueel verleden

Niet bewonderen, niet beschimpen, maar begrijpen

geschiedfilosofie, Boris van der Ham, Spinoza

Door Historici in spe - 23-02-2011 - 2 reacties



klik om een oordeel te geven!



Met regelmaat plaatst Kamerlid voor D66 Boris van der Ham filmpjes op het internet waarin hij historische beschouwingen uiteenzet. In deze videoblogs trekt Van der Ham een directe lijn van de ideeën van grote denkers uit het verleden naar de uitdagingen van de samenleving in de eenentwintigste eeuw. De videoblogs worden ook op de site van D66 geplaatst. Van der Ham studeerde geschiedenis voordat hij de politieke arena betrad. Met dezelfde zelfverzekerdheid waarmee hij zichzelf strak in het pak presenteert op zijn website, strooit hij in zijn videoblogs met imponerende citaten van grote denkers uit voorbije jaren. Erasmus, Voltaire, Goethe, Bentham en vele anderen komen aan bod. Zoals op zijn site vermeldt staat doet Van der Ham dit om te achterhalen wat de grote denkers zeggen ‘over de politieke en persoonlijke vraagstukken van onze tijd’.

Het is echter maar zeer de vraag of we de antwoorden op de uitdagingen van het heden in teksten uit het verleden kunnen vinden. De behandelde denkers intervenieerden met hun teksten in de specifieke vraagstukken van hun tijd. Deze teksten bieden daarom antwoorden op de uitdagingen waar de denkers zichzelf mee geconfronteerd zagen. Het was nooit de intentie van de denker om de politieke vraagstukken van de eenentwintigste eeuw te behandelen, die kon hij immers niet weten. Door dit te negeren geeft Van der Ham een valse voorstelling van wat de aangehaalde denkers met hun teksten werkelijk bedoelden te zeggen.

In meerdere van zijn videoblogs haalt Van der Ham de zeventiende-eeuwse filosoof Spinoza aan. Van der Ham doet vermoeden dat Spinoza bewust de fundamenten heeft gelegd voor een atheïstisch wereldbeeld dat voorrang geeft aan rede boven geloof. Van der Ham prijst Spinoza hiervoor en geeft toe een fan van de filosoof te zijn. Wanneer we Spinoza analyseren vanuit zijn maatschappelijke en intellectuele context blijkt echter dat Spinoza allerminst een atheïst genoemd kan worden. Het is waar, Spinoza kwam in opstand tegen de dominante geloofsovertuigingen van zijn tijd, maar dat maakt hem nog niet ongelovig.

In zijn videoblogs presenteert Van der Ham een simplistische visie op de verlichting die neerkomt op de onverenigbaarheid van rede en geloof. Spinoza wordt in deze zwart-wit voorstelling van de historische werkelijkheid zonder twijfel in het kamp van de rede geplaatst. In een opinie artikel op weblog GeenStijl stelt Van der Ham dat Nederland trots moet zijn op haar ‘vrijzinnige traditie’. Volgens Van der Ham zou het passend zijn om daarbij Spinoza te eren als pionier van de Nederlandse vrijzinnigheid.

De denkwijze van Van der Ham wordt in de geschiedwetenschap gezien als wensdenken. De historicus wil graag dat de denker een belangrijke bijdrage leverde aan een veronderstelde traditie. Het opeisen van denkers voor een bepaalde traditie impliceert dat zij die ertoe behoren dezelfde vraagstukken adresseerden. Maar dat gaat voorbij aan de specifieke tijd- en plaatsgebondenheid van de vraagstukken waar de verschillende denkers met hun teksten werkelijk in intervenieerden. Van der Ham gaat nog een stap verder door Spinoza tot grondlegger van deze vrijzinnige traditie te benoemen. Dergelijke classificaties van denkers staan over het algemeen ten dienste van degene die ze bedenkt en hebben weinig te maken met waar de betreffende denkers met hun teksten mee bezig waren.

De reden dat Van der Ham Spinoza bestempeld tot grondlegger van de vrijzinnige traditie volgt uit het feit dat hij volgens eigen zeggen als politicus bijdraagt aan die traditie. Van der Ham probeert dagelijks de idealen geformuleerd door Spinoza in wetgeving om te zetten. Een dergelijke denkwijze kan gevaarlijke consequenties hebben. De geschiedenis is rijk aan politici die zich lieten leiden door de opdracht idealen van een vermeende traditie te verwezenlijken. Er wordt dan niet meer gekeken naar de wereld zoals zij is, maar alleen nog naar de wereld zoals zij moet worden.

Zou Van der Ham zijn verwrongen denkbeelden in beleid om kunnen zetten, dan eert Nederland jaarlijks uitbundig de grondlegger van het atheïsme, Spinoza. Daarnaast wordt met een beroep op Spinoza religie door wetgeving ondergeschikt gemaakt aan rede.

Toch wil ik Van der Ham tegemoet komen in zijn grote verlangen om citaten van Spinoza in het heden toe te passen. Robert Fruin, de vader van de Nederlandse historiografie, haalde bij zijn oratie in 1860 een zinsnede van Spinoza aan die ook bruikbaar is voor Van der Ham. Fruin benadrukte met deze zinsnede de noodzaak tot onpartijdigheid aan de kant van de historicus. Men moet de geschiedenis ‘niet bewonderen, niet beschimpen, maar begrijpen’. Geschiedenis is er om te begrijpen, niet om te misbruiken.


Thijs Bogers (1983) is politicoloog en intellectueel historicus






2 Reacties op Niet bewonderen, niet beschimpen, maar begrijpen

Johanna L
op 03-03-2011 om 11:32

en ik ben zo benieuwd of er ook niet intellectuele historici zij die dit bij hun naam voegen. Staat nogal jonk nl.

Boris van der Ham
op 25-02-2011 om 14:15

Beste Thijs,

Dank dat je een column schrijft over mijn vrijzinnige lezingen. Maar jouw analyse en uitspraken vragen om een reactie.

Allereerst maak je een aantal feitelijke fouten. Zo ben ik geen historicus. Ik heb twee jaar geschiedenis gestudeerd, maar daarna een andere studie gedaan. Ik pleeg historicus noch filosoof te zijn. Dus ik heb de minste aanvechting om jou als 'intellectueel historicus' te willen verdringen ;-)

Ook lijk je te beweren alsof ik met mijn vrijzinnige lezingen een historisch-wetenschappelijk statement zou willen afgeven. Dat wil ik helemaal niet. De lezingen zijn bedoeld om te prikkelen, om mensen een interessante gedachte uit het verleden mee te geven en om uitdrukkelijk mijn eigen interpretatie daaraan te geven. Ik bepreek ook toneelteksten, filosofen, en onlangs nog rechtbankverslagen van het Ezeltjesproces tegen Reve. Eigenlijk alles wat ik zelf interessant vind. Ik vind het namelijk erg jammer dat er zo weinig wordt verteld over de vrijheid, over de worsteling die deze de afgelopen duizenden jaren heeft doorgemaakt, en nog steeds doet. Het zijn dus mijn persoonlijke statements die ik illustreer met een schrijver of tekst die ik daarin inspirerend vind.

Tenslotte heb je kritiek op de wijze waarop ik Spinoza behandel. Ik zet hem neer als een belangrijke denker in de ontwikkeling van het vrije denken. Volgens mij is hij dat gewoon. De gedachte dat we de geboortedag van Spinoza elk jaar zouden moeten vieren is ooit een geestig statement geweest van Paul Cliteur; Dat statement haal ik aan om te laten zien hoe belangrijk hij wordt gevonden door velen.

Je hebt helemaal gelijk dat zijn opvattingen echter niet een op een naar onze tijd te transponeren zijn. Het is daarom ook grappig dat je het filmpje aanhaalt waarin zijn citaat over 'de Majesteit van de Rede' aan de orde komt. (http://www.youtube.com/watch?v=GIZiR_TmR8w) Want wat zeg ik daar? Ik spreek allereerst over de wijze waarop religies soms de woorden uit hun heilige boeken letterlijk nemen en blindelings kopieren naar de huidige tijd. Vervolgens haal ik Spinoza aan die stelde dat de Majesteit van de Rede belangrijk. Maar ik maak in dat zelfde filmpje meteen een nuance richting Spinoza. Hij was namelijk voor chemische oorlogvoering en tegen het vrouwenkiesrecht. Ik zeg daarna met enige ironie: "De liberale Profeet Spinoza moeten we dus ook maar in z'n tijd zien, en niet in alles letterlijk nemen". Met andere woorden: We moeten altijd zelf blijven nadenken en niet klakkeloos volgen dat wat er ooit gezegd is. Dat is overigens de boodschap die in vrijwel alle vrijzinnige lezingen aan de orde komt.

Nogmaals, de lezingen zijn bedoeld ter 'overweging', om te prikkelen. Ik heb gekozen voor een soort tv-dominee achtige setting, opdat je in 3 minuten snel to the point kan komen, en ook een kleine knipoog kan toevoegen. Maar de pretentie is niets meer of minder dan mijn persoonlijke overweging over een actueel, persoonlijk of maatschappelijk onderwerp te delen, geinspireerd door een mooie tekst. Niet beschimpen dus, geen misbruik, maar bewondering. En ik ben erg blij dat ze zo goed bekeken worden en reacties krijgen. Ook die van jou stel ik op prijs! ;-)

Met vriendelijke groet

Boris van der Ham
Lid van de Tweede Kamer



Reageren

Inloggen


Inloggen
Registreren
Wachtwoord vergeten
Wachwoord vergeten




Inloggen
Historici in spe
Woonplaats: Universiteit van Amsterdam
Beroep: studenten
Blogs: 13

Masterstudenten geschiedenis die het vak 'geschiedenis in de actualiteit' volgen aan de Universiteit van Amsterdam, bloggen hier over politiek in historisch perspectief.

Vorige posts

Leve de (grachtengordel-) elite!

Mocht Hans Spekman voorzitter worden van de PvdA, dan wachten de sociaaldemocraten eerst een fikse verhuizing. In interviews kondigde Spekman deze week aan dat hij het PvdA-hoofdkantoor wil verplaatsen van de Herengracht naar “een wijk waar het...

Sociale zekerheid is 'roof van den ergsten aard'

Het houdt de Nederlandse politiek al geruime tijd bezig, en ook de afgelopen algemene beschouwingen en de daaropvolgende debatten stonden in het teken van de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Premier Rutte en zijn mede-VVD’ers zien het als een...

Jaap en Tijs vs. Henk en Ingrid

De PVV heeft in de peiling van Maurice de Hond twee zetels verloren. Dit gebeurde hoogstwaarschijnlijk naar aanleiding van de ‘doe eens normaal man’ uitspraak van Wilders tegen premier Rutte. Opmerkelijk is dat slechts 14% van de PVV stemmers...

Schervengericht 3.0

De nieuwe Grieken zouden heel wat kunnen leren van de Oude. Zo heeft de huidige Griekse president Károlos Papoúlias een beroemde en beruchte voorganger: Kleisthenes. Deze Kleisthenes was een Grieks staatsman en lid van de belangrijkste...

Een visueel historisch oerwoud

Na de culturele apocalypse van Halbe 'Heavy Metal' Zijlstra leek er weinig meer over van het Nationaal Historisch Museum. Of toch niet? Enkele dagen later verraste Erik Schilp en Valentijn Byvanck vriend en vijand met een nieuwe lokatie (de...
» Bekijk alle posts van Historici in spe (13)

Laatste reacties
Actueel verleden
Leve de (grachtengordel-) elite!
"Wat de PvdA mist zijn dwarse, autonome vrijdenkers".... door Jan Bontje, columnist, vrijdenker
Actueel verleden
Sociale zekerheid is 'roof van den ergsten aard'
wat een talent deze historica in spe! Duidelijk en met... door jja holdinga
Actueel verleden
Jaap en Tijs vs. Henk en Ingrid
gelezen door een trotse vader en moeder.Dikke kus! door Anita Gompelman
Actueel verleden
Schervengericht 3.0
Goed hoort! door Cees
Actueel verleden
Niet bewonderen, niet beschimpen, maar begrijpen
Beste Thijs, Dank dat je een column schrijft over mijn... door Boris van der Ham
Archief
2011 (5)
2010 (8)
t/m van 4