Historisch Nieuwsblad

Actueel verleden

De eeuwige onderschatting van vrijheid

Rob Riemen, fascisme, massamens, geschiedtheorie

Door Historici in spe - 23-11-2010 - 4 reacties



klik om een oordeel te geven!

In De eeuwige terugkeer van het fascisme waarschuwt cultuurfilosoof Rob Riemen op driftige toon voor hedendaags Europees fascisme. Riemen bouwt voort op de gedachtegang van Thomas Mann, die na de Tweede Wereldoorlog stelde dat met de militaire overwinning het fascisme allerminst verslagen was. Riemen presenteert het fascisme als een bacil. De kenmerken van een bacil zijn dat zij zich lange tijd kunnen schuilhouden om onverwachts weer op te duiken, met mogelijk een dodelijke epidemie tot gevolg.

Voor deze onheilspellende boodschap voert Riemen de lezer langs een reeks citaten van grote denkers als Goethe, De Tocqueville, Nietzsche, Ortega y Gasset en vele anderen. Deze denkers voorzagen wat wij vandaag zijn geworden: nihilisten. De massamens, voorgoed van God los en ontdaan van enig besef van waarden laat zich puur leiden door haar lusten. De constante honger naar materiële en seksuele bevrediging definiëren menselijk gedrag. Bij gebrek aan enige vorm van geestelijke richtsnoer geldt de doelloze massa als hoogste norm. De afwijking aan de massa wordt met geweld verstoten. De massamens laat zich gemoedwillig misleiden door populistische volksmenners die louter gedreven zijn door macht.

Riemen wil dat we van de geschiedenis leren. Laat de geschiedenis zich niet herhalen! schreeuwt het van de pagina’s. Moslims zijn de nieuwe joden en de fascisten zijn weer opgestaan: zij bepalen mede het regeringsbeleid. De tragische implicatie van Riemens vertoog is dat de massamens geen gehoor aan deze waarschuwing kan geven. Bij gebrek aan geestelijke cultivering zijn zij gevangenen van hun begeerten. De filosoof staat alleen met de fakkel van de waarheid voor een massa veroordeeld tot eeuwige duisternis. Hoe de grote denkers die Riemen aanhaalt zich wel aan de duisternis hebben weten te onttrekken, blijft helaas onduidelijk.

Riemen baseert zijn onheilspellende boodschap op een verzameling even onheilspellende citaten van grote denkers. Hierbij wordt geen aandacht besteedt aan de intellectuele en maatschappelijke context waaruit deze indrukwekkende citaten zijn onttrokken. Riemen doet het voorkomen alsof de teksten van deze denkers direct op de wereld van vandaag van toepassing zijn. Het meest absurde voorbeeld hiervan is het citaat van Socrates, waarbij Riemen vermeldt dat Socrates een fenomeen beschrijft dat zich pas in de twintigste eeuw zal ontwikkelen!

Teksten zijn historische bronnen en om hun betekenis zoals bedoeld door de denker te begrijpen is een tekstuele analyse alleen ontoereikend: we lezen de tekst immers door de bril van het heden. Daarom is het achterhalen van het debat waar de denker met zijn tekst in intervenieert onontbeerlijk. De suggestie dat een denker fenomenen beschrijft die bij een maatschappij horen die pas honderden jaren later zullen ontstaan, maken hem tot een visionair met bovenmenselijke capaciteiten.

In werkelijkheid zijn denkers echter gewone mensen en staan zij helemaal niet boven de maatschappij waarover zij schrijven. Hun teksten zijn onlosmakelijk verbonden met de maatschappij waaruit zij voortkomen. Riemen wekt de suggestie dat Goethe, De Tocqueville, Nietzsche en vele andere aangehaalde denkers discussiepartners waren in hetzelfde debat. Maar dit doet geen recht aan de plaats die zij in hun historische context innemen en daarmee aan de betekenis van hun teksten. Intellectuele bronnen zijn nagenoeg onuitputtelijk en met Riemens methodiek is eigenlijk iedere stelling wel met indrukwekkende citaten te onderbouwen.

Riemens verafgoding van grote denkers gaat gepaard met dédain voor het overige deel van de bevolking. Zij worden weggezet als massamens, niet in staat tot weldenkendheid en liefde naar de medemens. Deze simplistische beschrijving van de moderne mens gaat voorbij aan de veelzijdigheid van menselijk gedrag.

De moderne mens is inderdaad van God los en haar gedrag kent vele perverse extremen, maar liefhebben is niet van het repertoire verdwenen. Onze samenleving verdient in veel opzichten geen schoonheidsprijs, maar zij is ook het resultaat van weldenkende individuen. Riemens onderschatting van menselijke handelingsvrijheid ontneemt individuen de mogelijkheid zelf richting te geven aan de toekomst. Sterker nog, de suggestie wordt gewekt dat de geschiedenis gedoemd is zich te herhalen ongeacht de keuzen die ‘de massa’ maakt. Maar hiermee gaat Riemen voorbij aan de uniciteit van de geschiedenis. Als de geschiedenis ons iets leert dan is het wel dat zij zichzelf nooit herhaalt en dat iedere tijd vrij is om haar eigen keuzes te maken.

In plaats van een schrikbeeld op te roepen zou Riemen er beter aan doen de noden van het electoraat serieus te nemen om het veranderend politiek landschap inzichtelijk te maken. We zijn in het heden niet gedoemd tot de veroordelingen van uit hun context gehaalde denkers. We beschikken over meer vrijheid dan Riemen ons wil doen geloven.


Thijs Bogers (1983) is politicoloog en intellectueel historicus.

4 Reacties op De eeuwige onderschatting van vrijheid

Chris
op 10-03-2011 om 14:52

Als geïnteresseerde lezer, als mens en toch ook als unieke denker, en lezer van dit prachtige medium, een korte reactie.

Het is de tweede kritiek die ik lees van de "Historici in spé". Om nu iedere polemiek, of de kleinste poging of aanzet tot maatschappelijke en politieke duiding, waar of onwaar, kortom, een kwalitatief opiniërend stuk tekst, met grote pennestreken te pareren door de nadruk te leggen op evidente afwezigheid van historische causaliteit, de context van het geschrevene of de schrijver, is wat te makkelijk.

De heer Riemen probeert ons in ieder geval te melden dat zijn waarnemingen, van in zijn ogen wederom een gevaarlijke opmars van de "éénrichtingdenkers" in onze maatschappelijke en politieke constellatie, te duiden zijn met grote teksten. Kortom, het met bewogen en integere of minder sociaal wenselijke teksten van denkers die door de tijd heen ook zeker polemische beschouwingen en filosofiën te berde brachten. En vaak in hun tijd een briljante of minder wenselijke analyse te berde brachten. Soms, heel soms op een volstrekt eenzaam hoog niveau waarvan men een zekere transcendale toekomstige visie niet kan ontzeggen.

Laat een mens zijn helden hebben, en uit hun woorden humanistische of sociaal bewogen inspiratie halen. Dat is al wat dit boek beoogd. Opdat de lezer op zijn minst geprikkeld wordt tot het overwegen en heroverwegen van al te rechtlijnige gedachten. Voorwaar een aangrijpend maar zeker ook een boekje die nadere lezing, herlezing en natuurlijk om verdieping schreeuwt.

Linda (mede-historicus in spe)
op 18-12-2010 om 00:27

Mooi stuk!

L.W.
op 26-11-2010 om 12:50

Eerst komt 'das Essen' (het eten) en dan 'die Moral' (de moraal)...

Koos van de Heuvel
op 25-11-2010 om 14:39

Wat een uitstekend stuk. Het verstandigste wat ik over deze polariserende kwestie tot dusverre gelezen heb: werkelijk een verademing. Dank.

Reageren

Inloggen


Inloggen
Registreren
Wachtwoord vergeten
Wachwoord vergeten




Inloggen
Historici in spe
Woonplaats: Universiteit van Amsterdam
Beroep: studenten
Blogs: 13

Masterstudenten geschiedenis die het vak 'geschiedenis in de actualiteit' volgen aan de Universiteit van Amsterdam, bloggen hier over politiek in historisch perspectief.

Vorige posts

Leve de (grachtengordel-) elite!

Mocht Hans Spekman voorzitter worden van de PvdA, dan wachten de sociaaldemocraten eerst een fikse verhuizing. In interviews kondigde Spekman deze week aan dat hij het PvdA-hoofdkantoor wil verplaatsen van de Herengracht naar “een wijk waar het...

Sociale zekerheid is 'roof van den ergsten aard'

Het houdt de Nederlandse politiek al geruime tijd bezig, en ook de afgelopen algemene beschouwingen en de daaropvolgende debatten stonden in het teken van de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Premier Rutte en zijn mede-VVD’ers zien het als een...

Jaap en Tijs vs. Henk en Ingrid

De PVV heeft in de peiling van Maurice de Hond twee zetels verloren. Dit gebeurde hoogstwaarschijnlijk naar aanleiding van de ‘doe eens normaal man’ uitspraak van Wilders tegen premier Rutte. Opmerkelijk is dat slechts 14% van de PVV stemmers...

Schervengericht 3.0

De nieuwe Grieken zouden heel wat kunnen leren van de Oude. Zo heeft de huidige Griekse president Károlos Papoúlias een beroemde en beruchte voorganger: Kleisthenes. Deze Kleisthenes was een Grieks staatsman en lid van de belangrijkste...

Niet bewonderen, niet beschimpen, maar begrijpen

Met regelmaat plaatst Kamerlid voor D66 Boris van der Ham filmpjes op het internet waarin hij historische beschouwingen uiteenzet. In deze videoblogs trekt Van der Ham een directe lijn van de ideeën van grote denkers uit het verleden naar de...
» Bekijk alle posts van Historici in spe (13)

Laatste reacties
Actueel verleden
Leve de (grachtengordel-) elite!
"Wat de PvdA mist zijn dwarse, autonome vrijdenkers".... door Jan Bontje, columnist, vrijdenker
Actueel verleden
Sociale zekerheid is 'roof van den ergsten aard'
wat een talent deze historica in spe! Duidelijk en met... door jja holdinga
Actueel verleden
Jaap en Tijs vs. Henk en Ingrid
gelezen door een trotse vader en moeder.Dikke kus! door Anita Gompelman
Actueel verleden
Schervengericht 3.0
Goed hoort! door Cees
Actueel verleden
Niet bewonderen, niet beschimpen, maar begrijpen
Beste Thijs, Dank dat je een column schrijft over mijn... door Boris van der Ham
Archief
2011 (5)
2010 (8)
t/m van 4