Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

‘Het verhaal van Lev en Svetlana is heroïsch’

woensdag 12 september 2012

Vijftienhonderd liefdesbrieven stuurden de Goelaggevangene Lev en zijn grote liefde buiten het kamp, Svetlana, tussen 1946 en 1954 naar elkaar. Deze ongecensureerde correspondentie vormt de bron van Schrijf je me? van Orlando Figes, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Londen. Dit boek is niet alleen een waargebeurd liefdesverhaal, maar vormt ook een nauwkeurige documentatie van het leven in de Goelag. ‘Het is interessant dat er in de marge van zo’n onderdrukkend systeem nog ruimte was voor andere regels en relaties.’

Orlando Figes over liefde en overleven in de Goelag

door Sabine Schmetz

Waar komt uw interesse in Russische geschiedenis vandaan?
Figes: ‘Eigenlijk werd ik toevallig als student die kant op geduwd. Ik wilde in eerste instantie onderzoek doen naar Duitse intellectuele geschiedenis, maar mijn docent vond het beter als ik iets empirisch ging onderzoeken, Russische boeren bijvoorbeeld, in plaats van Hegels dialectiek. Voor een historicus in die tijd, begin jaren tachtig, was Rusland bovendien een prachtig, mysterieus onderzoeksveld dat zich net begon te openen.’

Waarom schrijft u nauwelijks over de schaarse ontmoetingen tussen Lev en Svetlana?
‘Er was gewoon niet genoeg bewijsmateriaal, want tijdens hun ontmoetingen schreven ze natuurlijk geen brieven. Als het een roman was geweest, had ik het kunnen verzinnen. Maar dat kan gewoon niet, dan zou het hele werk waardeloos zijn. Dat is één van de dilemma’s van een historicus: je bent afhankelijk van verifieerbare bronnen.’

Welke nieuwe inzichten over het leven in een Goelag gaven deze brieven u?
‘Heel veel, want Levs brieven vormen waarschijnlijk de enige omvangrijke, waargebeurde documentatie van het leven in de Goelag. Wat ik onthullend vond was de dagelijkse psychologie van het leven in een kamp. Dag in dag uit de angst om op konvooi gestuurd te worden of om ziek te worden.

Andere dingen die me opvielen waren de stommiteiten van de kampadministratie, het idiote economische idee achter het kamp, de corruptie, het geweld, de falende bewakers. Maar vooral ook de manier waarop vriendschappen zich ondanks alles ontwikkelden. Hoe gevangenen werden geholpen door inwoners van het nabijgelegen dorp Petsjora, vrije arbeiders en leden van de administratie. Het is interessant dat er in de marge van zo’n onderdrukkend systeem nog ruimte was voor andere regels en relaties.’ 

Waarom irriteerde Lev zich dan in het laatste jaar van zijn gevangenschap aan zijn medegevangen?
‘Stel je voor dat je opgesloten zit in een barak voor bijna negen jaar. Mensen gaan op je zenuwen werken, dat is volkomen begrijpelijk. Dat was een van de moeilijkste dingen voor Lev: aanzien hoe mensen om hem heen degenereren. Mensen worden gek, worden wreed behandeld, ontaarden in agressievelingen. Ik kreeg het idee dat Lev zich zorgen maakte over de manier waarop hij beïnvloed werd door die menselijke verwording. Hij vroeg zich af wat voor persoon hij zou worden na zijn vrijlating, of hij een goede vader zou zijn.’

Had Svetlana dezelfde onzekerheid over de toekomst?
‘In de laatste brieven, waarin ze plannen maken voor de toekomst, heeft ze een soort last minute doubt. Ze heeft inmiddels veertien jaar gewacht op de man van wie ze houdt en ze hebben elkaar al drie jaar niet gezien. Hij zou veranderd kunnen zijn, het zou kunnen mislukken. Maar ze is zo gedreven door haar toewijding aan Lev en het idee dat ze samen een leven kunnen opbouwen, dat die twijfel waarschijnlijk gewoon een moment van zwakte was. Ik hoop het.’

Zijn de verhalen uit Levs brieven representatief voor het leven in een werkkamp?
‘Ze zijn representatief voor gevangenen die, net als Lev, in een min of meer geprivilegieerde positie terechtkwamen. Hoewel hij nergens doekjes om windt, geven zijn brieven een beperkt beeld van het leven in een kamp. Hij zat in de tweede kolonie, net als alle andere politieke gevangen, en zijn leven speelde zich af in het houtbedrijf en zijn barak. Daarom is er weinig correspondentie over bijvoorbeeld de gewelddadigheid van de criminelen, die allemaal in de derde kolonie zaten. Bovendien wilde hij Svetlana niet onnodig bezorgd maken door elke kleinigheid te beschrijven. In dat opzicht is dit archief dus weinig objectief, maar dat maakt het juist uniek.’

In hoeverre leefde Svetlana een dubbelleven?
‘Svetlana werkte voor de Sovjet-Unie, ging naar politieke marsen en deed propagandawerk, maar tegelijkertijd sympathiseerde ze met de slachtoffers in de kampen. Die dubbelzinnigheid was standaard in die tijd. Ze zal haar twijfels hebben gehad, maar in zulke omstandigheden kon je niet veel anders dan die onderdrukken. Hoewel ze sarcastisch was over de toenemende politieke indoctrinatie, was ze niet altijd negatief over het systeem. Ze prees de manier waarop het politieke bestel wetenschap en technologie stimuleerde en nieuwe fabrieken opzette, ook al wist ze dat het door gevangenen mogelijk werd gemaakt. Zelfs Lev was onder de indruk van het door gevangenen aangelegde Wolga-Don kanaal. Het is een vreemde paradox.’

Waarom werden de leefomstandigheden in de Goelag vanaf de jaren vijftig verbeterd?
‘De Goelag was een belangrijk deel van de economie van de Sovjet-Unie. Vanaf de late jaren veertig begonnen mensen zich af te vragen in hoeverre het systeem zijn vruchten afwierp. Het was erg duur, maar dwang was de enige manier om mensen in die onherbergzame gebieden in het noorden aan het werk te krijgen.
Om de hoge kosten te compenseren werd gezocht naar manieren om de productie te stimuleren. Gevangenen kregen beloningen in de vorm van geld, een verkorting van de straftijd of bezoek van familieleden. Ik denk echter dat met het introduceren van geld ook de corruptie enorm toenam. Bewakers stopten het geld in eigen zak en kochten er wodka van. Ze waren constant straalbezopen, waardoor de bewaking onbetrouwbaar werd.’

Hoe zal het boek worden ontvangen door Russische lezers?
‘Ik zie geen reden dat ze het als een beschuldiging moeten zien. Het verhaal van Lev en Svetlana is heroïsch. Hoewel de Russische overheid die hele geschiedenis liever zou willen vergeten, vind ik het een inspirerend verhaal waar Russen trots op moeten zijn.’

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief

Gouden Eeuw

Eerste Wereldoorlog

Tweede Wereldoorlog

VOC

Passendale

'Een nieuwe imposante en huiveringwekkende beschrijving van de meest verschrikkelijke veldslag ...die ooit heeft plaatsgevonden.'

€ 34,99 | Koop nu

Middeleeuwen