Contact | Adverteren | Login | Klantenservice | Privacy
Log in
Wachtwoord vergeten
donderdag 26 maart 2009

Hitlers kerncentrale werkte niet



Het ITU kon de exacte leeftijd van het blokje bepalen door de nanogrammen aan vervalproducten erin te detecteren. Daaruit bleek dat het uraan waarvan het blokje is gemaakt in september 1943 uit uraanerts is gehaald, met een marge van drie maanden meer of minder. Radiochemicus Klaus Mayer, die het onderzoek uitvoerde: “Door dat proces wordt als het ware de radioactieve klok teruggezet naar nul.”

Het relatief hoge calciumgehalte wijst erop dat het erts afkomstig was uit de enige Europese uraanmijn uit die tijd, Joachimstal in het toenmalige Tsjechoslowakije. Daarmee is ook de mythe uit de wereld dat de nazi’s uraanerts uit de Congo gebruikten voor hun nucleaire programma.

Het reactorontwerp met de blokjes was van technicus Kurt Diebner en bleek effectiever dan dat van prima donna Heisenberg: een stapel uraniumplaten met paraffine ertussen. Wegens de schaarste aan uraan moest Heisenberg zijn platen inleveren om ze ook tot blokjes te laten verwerken.

Mayer: “Heisenberg was theoreticus. Hij koos voor het ontwerp met de platen omdat hij dat goed kon doorrekenen. Diebner was meer de experimentator. Hij koos voor rijen blokjes aan draden, zodat hij de configuratie makkelijk kon veranderen.”

Om een reactor met natuurlijk uraan aan de praat te krijgen, moet deze flink groot zijn en de juiste configuratie van uraanelementen bevatten. Als een uraan-235-kern een neutron invangt, splijt hij in tweeën en zendt hij twee of drie snelle neutronen uit, die weer andere uraankernen kunnen splijten – mits ze tenminste eerst worden afgeremd door een zogeheten moderator in de tussenruimten tussen het uraan.

Anderzijds mogen er weer niet teveel neutronen worden geabsorbeerd door de moderator of ontsnappen uit het reactorvat. Alleen dan wordt de reactor ‘kritisch’ en ontstaat een kettingreactie die zichzelf in stand houdt – of totaal uit de hand loopt. In Heisenbergs platenreactor diende paraffine als moderator, in de blokjesreactor was dat zwaar water.

Volgens verhoren van Heisenberg en anderen na de oorlog is de reactor waarschijnlijk nooit kritisch geworden. Ook hiervoor kon het ITU nu bewijs leveren, door in het blokje te zoeken naar splijtingsproducten (die anders zijn de producten van spontaan verval). Zelfs met de gevoeligste detectieapparatuur zijn die niet gevonden; de kernreactor heeft dus nooit de kritische grens gehaald. Voor de direct betrokkenen was dat maar goed ook, gezien de totale afwezigheid van bescherming tegen de intense neutronenstraling die daarbij ontstaat.

In de chaos na de ineenstorting van nazi-Duitsland, in 1945, vluchtte Heisenberg per fiets van de kernreactor bij Haigerloch honderden kilometers naar het zuiden. Daarbij nam hij vijf van de 650 kubusjes uraan mee. De rest is waarschijnlijk verstookt in een Amerikaanse kerncentrale.

De kubus die nu is onderzocht, werd in de jaren zestig gevonden op een rivieroever in de buurt van Heisenbergs woonplaats. Het lot van de overige vier is onbekend. Mocht u nog steeds een door grootvader als souvenir uit de oorlog meegebracht, meer dan loodzwaar kubusje als presse-papier gebruiken, bel dan even het ITU.

door Arnout Jaspers (Natuurwetenschap en Techniek)

Welkom bij Historisch Nieuwsblad!

Maak nu gratis kennis met de journalistiek van Historisch Nieuwsblad. In dit dossier hebben wij de mooiste verhalen uit ons archief voor u gebundeld. Lees bijvoorbeeld hoe de Stasi tijdens de Koude Oorlog spioneerde in Nederland, waarom we 1968 kunnen bestempelen als rampjaar en wat ooggetuigen van de Tachtigjarige Oorlog in hun dagboek schreven.