Contact | Adverteren | Login | Klantenservice | Privacy
Log in
Wachtwoord vergeten
woensdag 29 mei 2019

Philipp Blom: ‘Mijn viool is een uitdrukking van een cultuur’

Zoektocht naar de herkomst van een instrument in Een Italiaanse reis

Door: Lola Bos
Met deze knop kunt u artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier om in te loggen.

Historicus, schrijver en violist Philipp Blom is gefascineerd door de grote historische ontwikkelingen die hij weerspiegeld ziet in de geschiedenis van zijn eigen viool. De zoektocht naar de herkomst van zijn instrument vormt de kern van zijn boek Een Italiaanse reis. Tijdens het Geschiedenis Festival op 5 oktober vertelt hij over zijn queeste, de historische achtergronden en de rol van individuen in onderzoek naar het verleden. ‘Iedere Duitse migrant in Italië werd gezien als een potentiële heimelijke protestant.’

Hoe kreeg u uw viool in bezit?
‘Ik heb een vriend die vioolhandelaar is en mijn viool lag bij hem in de kast. Jaren geleden was ik bij hem op bezoek. Ik pakte de viool op en vroeg hem naar de herkomst. Toen vertelde hij dat dit instrument rond 1700 in Italië is gebouwd, door een Duitser. Dat vond ik een gek idee. Degene die de viool heeft gemaakt heeft blijkbaar in Duitsland zijn vak geleerd en is daarna geëmigreerd naar Italië. Daarover wilde ik meer te weten komen.’  

Hoe bent u vervolgens begonnen aan uw zoektocht?
‘Ik heb het vanuit drie richtingen benaderd. Allereerst ben ik de hele wereld over gereisd naar experts, om second opinions te krijgen over de viool. Daarnaast heb ik bronnenonderzoek gedaan naar vioolbouw in die tijd, maar ook naar de sociale en demografische situatie in Zuid-Duitsland en Noord-Italië. Ten slotte heb ik een meer kunsthistorische benadering gehanteerd door duizenden foto’s van violen te bekijken en de mijne daar stilistisch mee te vergelijken. Als je erop getraind bent, zie je in violen namelijk individualiteit.’

Waar kwam de bouwer van uw viool vandaan en waar ging hij naartoe?
‘Hij is waarschijnlijk geboren in Füssen, het centrum voor instrumentenbouw in Zuid-Duitsland. Mijn viool is vermoedelijk vlak na de Dertigjarige Oorlog gemaakt. De meeste  leerlingen in de instrumentenbouw staken op een leeftijd van tien tot veertien jaar de Alpen over, net als de bouwer van mijn viool. Dat was een risicovolle onderneming. Er waren nog geen wegen, maar wel rovers en wolven. Na die tocht is de bouwer terechtgekomen in één van de grote, rijke Italiaanse steden. Stilistische kenmerken van het instrument wijzen erop dat dat Venetië geweest moet zijn. Bovendien had Venetië een sterke band met Füssen, de steden wisselden al eeuwenlang instrumenten uit.’



Op welke problemen bent u gestuit?
‘Er waren twee moeilijkheden die ik allebei niet had verwacht. Dat dit onderzoek voor mijzelf zo belangrijk zou zijn, had allereerst ik niet voorzien. Vanwege mijn band met het instrument werd deze zoektocht voor mij persoonlijker dan ik vooraf had kunnen bedenken. Een tweede uitdaging was dat ik rekende op een wetenschappelijk gefundeerde uitkomst. De wereldberoemde experts die ik sprak zeiden echter allemaal iets anders over mijn viool en ook uit het dendrochronologische onderzoek – waarbij hout wordt gedateerd – kwam geen eenduidige uitslag. Hierdoor blijf ik me afvragen wat een wetenschappelijk bewijs nu eigenlijk inhoudt.‘

Bent u meer te weten gekomen over hoe men in Italië mensen zoals de vervaardiger van uw viool beschouwde?
‘Iedere Duitse migrant in Italië werd gezien als een potentiële heimelijke protestant. Een voorbeeld van zo’n geval vinden we in documenten over een Duitse vioolbouwer in Venetië die met een vrouw uit de stad trouwde en vervolgens een verhouding kreeg met een ander. Zijn schoonfamilie werd boos en stapte met een beschuldiging van ketterij naar de inquisitie. De man moest onderduiken en verdween uit de documenten, omdat zijn leven bedreigd werd.

Tegenwoordig zijn vioolbouwers en -experts rijke en beroemde zakenmensen. In de achttiende eeuw behoorden vioolbouwers echter tot het volk, ze waren bescheiden ambachtslieden. Ze kwamen natuurlijk wel veel in aanraking met de wereld van de grote kerken, theaters en hofcultuur. Het meeste repertoire voor violen was nog niet geschreven, orkesten begonnen pas net. De viool was handzaam en goedkoop en werd ook in kroegen en door bedelaars gebruikt. Met al die mensen had een vioolbouwer te maken. ‘

Wat vond u in historisch opzicht zo interessant aan het verhaal van uw viool?
‘Het fascineert mij dat een instrument, waarop je vandaag de dag muziek kunt maken, tegelijkertijd een document is van grote historische ontwikkelingen zoals migratie. Mijn viool is een uitdrukking van een leefwereld, van een cultuur. Daarnaast gaat het in de geschiedenis vaak over koningen en generaals, de grote mannen. Maar de meeste mensen kwamen nooit met de administratieve staat in aanraking. Over hun leven weten we daarom heel weinig. Ik vond het interessant en waardevol om een beeld te vormen van iemand van wie je zou kunnen zeggen dat hij in de geschiedenis is verdwenen.

Met de bouwer van mijn viool heb ik een zekere band. Wat hij heeft gemaakt, heb ik iedere dag in mijn handen. Ik doe ermee wat hij toen ook deed, onze handen liggen op exact dezelfde plek. Op een gegeven moment stond ik in een kerk in Venetië, die Duitse migranten vaak bezochten en waar sommigen zijn begraven. Dat voelde als een thuiskomst, al zal ik waarschijnlijk nooit weten wie de bouwer was.’

Bekijk hier het hele programma van het Geschiedenis Festival en bestel tickets.