• Mijn account
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    ‘Grossman dacht écht dat Stalin zou veranderen’

    Michel Krielaars over Alles voor het moederland

    Aan de hand van de bewogen levens van de grote Russisch-Joodse schrijvers Isaak Babel en Vasili Grossman schetst oud-Ruslandcorrespondent Michel Krielaars in Alles voor het moederland een beeld van een meedogenloze wereld, waarin het vermoorden van onschuldige burgers een gewone zaak was en het individu werd kapotgemaakt. 

    Aanvankelijk waren Babel en Grossman net als vele anderen enthousiast en vol hoop over het Rusland van na de revolutie. Zij geloofden dat er offers gebracht moesten worden voor de nieuwe samenleving en waren blind voor de wreedheden van Stalin. Zo kon het gebeuren dat in 1937, de tijd van de Grote Terreur, 800.000 Sovjetburgers met een nekschot werden omgebracht, 1,7 miljoen gearresteerd en 350.000 naar strafkampen verbannen.

    In de loop van de jaren maakte enthousiasme plaats voor desillusie en angst. Babel en Grossman konden niet meer schrijven wat zij wilden, de druk vanuit de Communistische Partij werd steeds groter. Krielaars laat als geen ander zien hoe het is om je geloof in gelijkheid, vrijheid en socialisme te verliezen en te moeten inzien dat een ideaal verwordt tot een terreurregime.

    Waarom heb je gekozen voor schrijvers Vasili Grossman en Isaak Babel om een verhaal over de Russische revolutie te vertellen?
    ‘Ik merkte tijdens mijn tournee voor Het brilletje van Tsjechov dat mensen weinig wisten over de Stalinterreur. Mijn favoriete Sovjet-schrijvers uit die tijd zijn Vasili Grossman en Isaak Babel. Grossman las ik toen ik voor het eerst in de Sovjet-Unie kwam, in de nadagen van het communisme. Zijn boek Leven en lot maakte diepe indruk op me en zie ik eigenlijk als een soort bijbel. Je kunt het op een willekeurige bladzijde openslaan en dan staat er iets wijs. Babel las ik toen ik studeerde en wat me aan hem zo interesseerde was de ongelooflijke beschrijving van het geweld, dat hij heel erg nuchter neerzette.’
     

    ‘Je kunt je niet voorstellen dat een dictatuur zich tegen schrijvers en toneelregisseurs, de mensen die gebruikt kunnen worden voor propaganda, keert’

    ‘Bovendien vroeg ik me af waarom er zoveel Joden deelnamen aan de revolutie [Babel en Grossman waren beiden Joodse schrijvers, red.]. In de jaren dertig zijn er heel veel Joden door Stalin vermoord, onder wie alleen al 1500 schrijvers. Het is fascinerend dat zij het slachtoffer moesten worden, omdat je je niet kunt voorstellen dat een dictatuur zich tegen schrijvers en toneelregisseurs, filmers keert. Dat zijn mensen die een dictatuur juist heel goed kan gebruiken voor zijn propaganda. Babel is uiteindelijk geëxecuteerd, Grossman heeft geluk gehad en is hier op het nippertje aan ontkomen.’

    Het thema van de Maand van de Geschiedenis is geluk. Speelt geluk een rol in Alles voor het moederland?
    ‘Van Grossman kun je zeggen dat hij enorm veel geluk heeft gehad de Stalinterreur overleefd te hebben. Bovendien kan er van heel veel geluk gesproken worden dat het boek Leven en lot ooit nog is verschenen. Dat was verboden onder het communisme en is met veel pijn en moeite na de val van het communisme alsnog uitgegeven.’
     

    ‘Babel en Grossman waren behoorlijke egoïsten die hun geluk vonden in de zelfverwezenlijking van schrijven’

    ‘Ook kun je over beide schrijvers zeggen dat ze, hoewel ze een heel zwaar leven hebben gehad onder de dictatuur, redelijk gelukkig waren omdat ze hun beroep konden uitoefenen. Konstatin Paustovski schreef prachtige verhalen over de jaren twintig, hij vertelt daarin hoe jonge schrijvers in een grote groep achter Isaak Babel aan liepen. Ze liepen dan op de kades van de Odessa te oreren en over literatuur te vertellen, en ik denk dat Babel toen op zijn gelukkigst was. Babel was ook gelukkig in de liefde. Hij wilde zich niet binden maar hield er veel vriendinnen op na.’


    Foto: Jelmer de Haas

    ‘Ik denk dus dat voor beiden geluk een rol speelde, maar dat dat geluk vooral voortkwam uit hun schrijven. Op den duur schreven ze beiden wat ze écht wilden schrijven. Voor een schrijver is schrijven toch het grootste geluk op aarde. Deze mannen waren bijvoorbeeld niet bezig met hun huwelijken, ze waren voornamelijk bezig met schrijven. Het waren behoorlijke egoïsten die hun geluk vonden in die zelfverwezenlijking.’
     

    ‘Toen Babel werd gearresteerd schreef hij al tien jaar “voor de bureaula”‘

    In het Rusland van die tijd werden alle teksten gecensureerd. Kun je als schrijver dan nog wel je beroep uitoefenen?
    ‘Ik denk dat een schrijver vooral zijn gedachten op papier wil zetten en een kunstwerk wil scheppen, ongeacht of het gepubliceerd wordt. Op het moment dat Babel gearresteerd werd, schreef hij tien jaar slechts ‘voor de bureaula’, maar schreef al die tijd fanatiek door. Hij was bezig met het schrijven van een roman over de NKVD, de geheime politie, over arrestaties, noem maar op. Hij ging om met al die types, de leiding van de geheime politie, en zag de wreedheden van dichtbij, om ze vervolgens op te schrijven. Wanneer andere schrijvers vroegen waarom hij in godsnaam met dat tuig omging zei hij: ‘omdat ik het geweld wil opsnuiven’. Op dat moment kon het hem niet schelen of het gepubliceerd werd, als hij maar kon opschrijven wat hij zag.’

    ‘Ook vermoed ik dat hij dacht dat zijn werk in een tijd van culturele dooi wel zou mogen verschijnen. In Rusland dacht iedereen in die tijd: volgend jaar wordt het beter, volgend jaar wordt het misschien lichter. Iedereen had hoop dat Stalin zijn wreedheid zou laten varen en een beetje normaal ging doen. Vooral Grossman was daarin naïef: hij dacht écht dat Stalin zou inzien dat hij het bij het verkeerde eind had en de mensen wat meer vrijheid zou gunnen. Ze dachten dus dat hun werken later, ‘als het beter was’, wel gepubliceerd zouden worden. Ze hadden geduld. Babel was al beroemd, had naam, fortuin en een goed leven. Hij hoefde zijn ongecensureerde verhalen niet op korte termijn uit te geven. Bovendien doen wel meer schrijvers soms tien jaar over een boek. Maar uiteindelijk werd Babel gearresteerd en in een showproces veroordeeld. Ik denk dat ze nooit hadden verwacht dat dit lot hen zou overkomen.’

    Dit interview verscheen eerder op de website van Uitgeverij Atlas Contact.​
     


    Bestellen

    9,99 Aantal: