• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 10/2019

    De Libris Geschiedenis Prijs 2019

    Wie schreef het beste geschiedenisboek?

    Door: Rob Hartmans

    Vijf boeken heeft de jury van de Libris Geschiedenis Prijs 2019 onder leiding van Sybrand Buma genomineerd. Wat zijn de kanshebbers?


    ‘Geschiedenis is de geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden,’ schreef Johan Huizinga negentig jaar geleden. Het begrip ‘cultuur’ wordt hier gebruikt in de betekenis van ‘beschaving’, dat wil zeggen een geordende samenleving die gebaseerd is op bepaalde sociaal-economische verhoudingen, beschikt over specifieke politieke instituties en artistieke tradities, en voortkomt uit een bepaalde levensbeschouwing. De geschiedschrijving kan zich dus op alle mogelijke aspecten van het verleden richten, van de wijze waarop landbouw werd bedreven tot en met de rol die filosofen in een samenleving speelden. Maar heel vaak gaat het vooral over de niet-materiële kant ervan en staat, naast de politiek, de cultuur in engere zin centraal: de wijze waarop mensen hun bestaan trachten te verfijnen, te versieren of betekenis proberen te geven.

    Dit valt ook op bij de vijf boeken die dit jaar zijn genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs. Geen keiharde sociaal-economische studies, geen wetenschapsgeschiedenis, geen puur politieke boeken, maar vooral boeken die iets zeggen over de cultuur in een bepaalde periode. Waarbij uiteraard moet worden opgemerkt dat die cultuur nooit los te zien valt van sociaal-economische, politieke en militaire machtsverhoudingen.
     
    Dit is duidelijk zichtbaar in het nieuwe boek van Bart Van Loo, De Bourgondiërs, dat de geschiedenis beschrijft van de hertogen die vanaf halverwege de veertiende eeuw tot het begin van de zestiende eeuw over de Lage Landen heersten. De cultuur uit deze periode is door Huizinga getypeerd als het ‘herfsttij der Middeleeuwen’: oude vormen stierven af en werden een voedingsbodem waarop geleidelijk iets nieuws ontstond. Op gebieden als de schilderkunst en de muziek voltrokken zich ware revoluties en op het terrein van de politiek zien we de geleidelijke overgang van het feodalisme naar embryonale vormen van de natiestaat.
     
    Van Loo vertelt dit verhaal met verve, op een wijze die veel hedendaagse lezers aanspreekt. Met zwier en gevoel voor kleurrijk detail beschrijft hij de complexe huwelijkspolitiek van de Bourgondische hertogen, die met allerlei privileges de opkomende steden trachtten te paaien en steeds andere bondgenootschappen sloten en tal van veldslagen leverden. Het is een absoluut kunststuk om van dit verhaal een wervelend boek te maken, maar tegelijkertijd had de samenhang tussen enerzijds sociaal-economische en politieke verhoudingen, en anderzijds de opbloeiende cultuur sterker tot uiting kunnen komen.

    Die relatie tussen politiek en cultuur komt wel goed uit de verf in het boek De avant-gardisten van Sjeng Scheijen. In Rusland brak in 1905 een politieke en sociale revolutie uit, die door een combinatie van brute repressie en concessies werd onderdrukt. Niet lang daarna voltrok zich echter ook een artistieke revolutie, toen de zogenoemde ‘futuristen’ de aandacht trokken met ultraradicale uitspraken en provocatieve kunst. Beeldend kunstenaars als Malevitsj, Tatlin, Kandinsky, Rodsjenko en Lissitsky, dichters als Majakovski, Charms en Chlebnikov, en een theatermaker als Meyerhold introduceerden volstrekt nieuwe artistieke uitingsvormen, zoals de performance, conceptuele kunst, abstracte schilderijen en installaties.

    Begin 1917 brak er echter opnieuw een politieke revolutie uit, waarbij het tsaristische regime nu echt ten val kwam. In de chaos die ontstond wisten de bolsjewieken onder leiding van Lenin en Trotski de macht te grijpen. Doordat zij een aantal van de avant-gardistische kunstenaars belangrijke bestuursfuncties in de culturele sector gaven, ontstond de mythe dat de communisten ook in cultureel opzicht heel vooruitstrevend waren. Maar omdat de meeste gevestigde kunstenaars niets met het nieuwe regime te maken wilden hebben, was dit noodgedwongen aangewezen op de avant-gardisten, van wie velen zich aanvankelijk maar al te graag voor het karretje van de communisten lieten spannen. Scheijen vertelt een meeslepend verhaal waarin artistieke vernieuwing, politieke chaos, plat opportunisme en genadeloze repressie hand in hand gaan.  

    Het communistische regime was noodgedwongen aangewezen op de avant-gardisten
    Kunstenaars geven mede vorm aan hun tijd, maar zijn er in zekere zin ook de gevangenen van. Dat gold ook voor de schilderes Gisèle van Waterschoot van der Gracht (2012-2013). Als dochter van een Oostenrijkse barones en een Amsterdamse patriciër was zij volop in de gelegenheid haar artistieke talent te ontplooien. Dat talent was beslist aanwezig, maar het was niet erg oorspronkelijk van karakter, zodat zij vooral heeft geëxperimenteerd met allerlei stijlen die door anderen al waren ontwikkeld. Veel van haar werk is van behoorlijk niveau, maar opmerkelijk is het zelden. In die zin bleef zij gekluisterd in de artistieke mores van haar tijd.

    Tegenwoordig is ze vooral bekend als beschermvrouwe van Castrum Peregrini, van oorsprong een leefgemeenschap onder leiding van de Duitse dichter Wolfgang Frommel. Waren de antidemocratische, vrouwvijandige en extreem elitaire opvattingen van deze club ook toen al zeer omstreden, nu zijn het vooral de beschuldigingen van seksueel misbruik van de jonge, dociele en wonderschone knapen die Frommel om zich heen verzamelde die de aandacht trekken. In haar biografie van Gisèle beschrijft Annet Mooij heel precies de relatie tussen de kunstenares en Castrum Peregrini, en laat ze zien dat ze in haar drang om van het leven een sprookje te maken de werkelijkheid dikwijls verdrong en met kunstige sluiers bedekte.
    Kunstenaars zijn er natuurlijk ook om de wereld mooier te maken, maar soms kunnen ze een kritische rol spelen. Zelfs min of meer tegen wil en dank. De van oorsprong Schotse beroepsmilitair John Gabriel Stedman (1744-1797), die eerst in het leger van de Republiek diende en later in Suriname hielp bij het onderdrukken van slavenopstanden, was helemaal niet tegen het fenomeen slavernij. Wel was hij oprecht verontwaardigd over de onmenselijke en zinloze wreedheid van veel slavenhouders. Zelf trouwde hij met een slavin, van wie hij zielsveel hield en met wie hij een zoon kreeg, die hij trachtte vrij te kopen.

    Stedman kon goed schrijven en hield uitgebreide dagboeken bij, schreef memoires en publiceerde in 1796 het boek Narrative of a Five Years’ Expedition, against the Revolted Negroes of Surinam, waarin tal van gravures staan die gebaseerd zijn op tekeningen die hij zelf had gemaakt. Het zijn vooral die illustraties, zoals van een slaaf die is opgehangen aan een haak door zijn ribbenkast en een slavin die gegeseld wordt, die nog altijd heel bekend zijn. Ze werden in de negentiende eeuw veelvuldig gebruikt door degenen die streden voor de afschaffing van de slavernij. Stedman zelf raakte echter al snel in vergetelheid. Gelukkig heeft Roelof van Gelder nu met Dichter in de jungle een prachtige biografie van hem geschreven.
    Door zijn boek heeft Stedman een rol gespeeld bij de afschaffing van de slavernij, waardoor hij dus bijdroeg aan de opgaande lijn van onze beschaving. Sinds de achttiende eeuw is het idee van vooruitgang van de mensheid dominant geworden, maar de twintigste eeuw heeft ons op pijnlijke wijze geleerd dat een dramatische terugval altijd mogelijk is. Het bewijs werd natuurlijk gevormd door de totalitaire regimes van het fascisme en het communisme, met als absoluut dieptepunt de Shoah. Maar ook toen waren er mensen die vasthielden aan de idealen van de beschaving, aan het idee van medemenselijkheid en rechtvaardigheid – dus aan wat wij ‘cultuur’ zouden kunnen noemen.


    Stedman trouwde met een slavin, van wie hij zielsveel hield

    Een van hen was de Nederlandse consul in Litouwen, Jan Zwartendijk, die enkele duizenden Joden wist te redden door visa uit te schrijven waarmee zij via de Sovjet-Unie naar Japan konden vluchten. In De rechtvaardigen beschrijft Jan Brokken heel minutieus en invoelend de omstandigheden waaronder Zwartendijk handelde, de tegenstand waarmee hij te maken kreeg, en de omzwervingen van de Joden die op deze manier aan de genocide ontsnapten. In een tijd waarin de cultuur werd vermorzeld onder soldatenlaarzen en tanks, was een man als Zwartendijk een lovenswaardige en belangrijke cultuurdrager.
     
    Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.

    Kader: Oorspronkelijk, leesbaar en degelijk
    De Libris Geschiedenis Prijs is een jaarlijkse prijs voor het beste geschiedenisboek. Oorspronkelijkheid, leesbaarheid en historische degelijkheid zijn de belangrijkste criteria. De prijs van 20.000 euro is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, Libris, het Nederlands Openluchtmuseum, de VPRO, het Rijksmuseum en de Volkskrant, en wordt dit jaar voor de twaalfde keer uitgereikt. Met deze prijs willen de initiatiefnemers een stimulans geven aan het goede historische boek in Nederland.
     
    Tijdens het Geschiedenis Festival op 5 oktober interviewt jurylid en Volkskrant-redacteur Martin Sommer de genomineerden.
     
    Op 27 oktober wordt de Libris Geschiedenis Prijs 2018 uitgereikt door juryvoorzitter Sybrand Buma, voormalig lijsttrekker van het CDA en burgemeester van Leeuwarden, tijdens een speciale live-uitzending van het radioprogramma OVT.

     

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen