• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    woensdag 14 november 2012

    centrumdenken (vervolg)

    Door: f Horrichs

    Centrumdenken 3(vervolg) Ik heb twee artikelen geschreven over centrumdenken. Centrumdenken; hierin staat de vraag centraal hoe leiders, in dit geval dictators in het centrum van de macht terechtkomen. Het gaat daarbij niet om hun fysieke weg naar de macht, maar hun psychologische; Hoe komen ze ertoe om te denken dat zij een rol van belang zouden kunnen spelen in het machtscentrum en daaraan gekoppeld; wat is hun relatie met het centrum van de macht en dan vooral hun emotionele band, hetzij politiek, cultureel, religieus of anderszins ,voorafgaand aan hun dictatorschap. Het centrum kan van alles zijn ;culturele, politieke of religieuze feestdagen/plaatsen/gebouwen/personen; geboortedata gelinkt aan religieuze of politieke personen in het centrum, maar ook carrière, een titel, kennis van cultuurdragers die “ In “zijn, relaties met personen uit culturele, politieke, religieuze centrum, woonplaats bv in een hoofdstad, etc. en het kan zowel een reële als een ingebeelde relatie zijn. Het viel me namelijk op dat er vaak niet alleen een religieuze band is n.a.v. een religieuze(geboorte)datum met “het centrum”,maar dat er vaak ook sprake is van op andere gebieden een band met het “centrum”is/zou kunnen zijn . Hitler Hitler heeft voor de eerste wereldoorlog in Wenen en München gewoond. Beide steden waren niet alleen politieke centra met een eigen Keizer/koningshuis ,maar ook bruisende centra van culturele vernieuwing van dat moment samen met parijs en Berlijn(kershaw; filter;hoogmoed) Hitler had weinig boodschap aan deze maatschappelijke en artistieke vernieuwing, maar hij heeft natuurlijk wel die sfeer meegekregen. Daarbij heeft hij de architectuur van deze steden bestudeerd, de opera’s gezien (wagner/verdi,etc) , veel gelezen(weliswaar ongeschoold, maar toch) over geschiedenis , literatuur, politiek,filosofie, etc., veel musea bezocht(berlijn , munchen, wenen). Als we hem vergelijken met de gemiddelde Duitser van dat moment die bijvoorbeeld als boer in Hessen woont en af en toe eens iets cultureels doet, misschien een bestuursfunctie vervult bij de plaatselijke boerenbond , de krant leest etc., dan krijgt Hitler veel meer mee van wat er zich daadwerkelijk afspeelt in het culturele, politieke en religieuze centrum, weliswaar in passieve zin nog en van onderop ,maar toch; hij kent en zit in het “het centrum”. Als hij in de eerste wereldoorlog als soldaat aan het front in België is, wordt hij ordonnans/koerier tussen het regiment hoofdkwartier en de bataljonshoofdkwartieren, een functie in het “centrum”van het regiment, waardoor hij natuurlijk alle nis en out van het leger meekrijgt. Hij zit in het centrum van de berichtgeving, de roddels, de plaats waar alle officieren elkaar treffen, waar de koning op bezoek komt en diens plaatsvervanger(zijn zoon prins Rupprecht ). Daarnaast woont hitler ook nog in het geografische centrum (Oostenrijk)van de toenmalige wereld met west europa aan de ene kant en Rusland aan de andere kant, die over grote delen van de wereld regeren middels hun koloniën. Tenslotte woont hij ook nog in het centrum van het oude Roomse Rijk(religieus) dat zich uitstrekte van de Oostzee tot diep in Italië. En dan is er nog die geboortedatum, 20 april 1889; paaszaterdag waardoor hij zichzelf wellicht linkt aan het centrum van de hele christelijke cultuur. Er zijn natuurlijk miljoenen mensen die op deze of op andere christelijke feestdagen geboren zijn en die hier geen waarde aan hechten. De vraag is dus; heeft hij een speciale emotionele band met deze datum, waardoor hij er waarde aan zou kunnen toekennen? Ik heb in mijn eerdere artikelen op deze site over napoleon, stalen, Hirohito, Mao, Mussolini al melding gemaakt van het feit dat ze allemaal een religieuze geboortedatum/begin keizerschap hadden. Nu gaat het natuurlijk op zich niet om die geboortedatum, maar om het achterliggende verhaal, maar misschien bieden deze religieuze data wel een aanknopingspunt . Ik zet ze nog een keer op een rij; Stalen 6 december heilige Nicolaas Mao; 26 december Mussolini ; heilige van de Rocco delle caminate Napoleon; 15 augustus; Maria ten hemel opneming Hirohito; begin keizerschap; 25 december. Filter; 20 april paaszaterdag (1919 20 april pasen) Bij hitler speelt echter nog een ander aspect mee en dat is dat hij doelbewust, van te voren aangekondigd en vooraf gepland is overgegaan tot het uitroeien van de joden, hetgeen door de hele geschiedenis heen altijd een vorm van godsdienstwaanzin was. Politiek en economisch was er geen enkele reden om hiertoe over te gaan, aangezien de joden geen bedreiging vormden voor de nazi’s.Blijkbaar heeft hij hierdoor ongeveer een half miljoen soldaten aan gevechtshandelingen onttrokken, tel daarbij op de joden die als soldaat nog dienst hadden kunnen doen en hitler heeft dus minstens een miljoen soldaten niet ingezet aan het front of in de bezetting. Wat mij opviel bij het lezen van biografieën over onder andere stalen, napoleon, e.a. is dat er binnen hun familie zich een religieuze worsteling afspeelt. Er zijn vaak al een aantal kinderen overleden voor hun tweede levensjaar en bijvoorbeeld bij napoleon zijn er 6 zussen met de naam Maria in hun voornaam waarvan er drie al vrij gauw overlijden(zie mijn artikel over napoleon op deze site). Bij stalen; twee zonen die voor hun eerste levensjaar sterven, daarna komt stalen. Ditzelfde speelt bij Filter; Bij Klara Polzl, hitlers moeder overlijden de eerste drie kinderen voor hun tweede levensjaar , daarna komt adolf en vervolgens edmund en paula. Ook edmund sterft in 1900. Alois Hitler, adolf Hitlers vader sterft op 3-1-1903. De opa en oma van moederskant overlijden in 1902 en 1906. Tenslotte zal zijn moeder overlijden op 21-12-1907. Zij wordt begraven op 23 december 1907. In de memoires van hitlers jeugdvriend, august kubizek (the young hitler i knew)vertelt deze kubizek dat hitler deze kerstmis van 1907 helemaal alleen is , omdat hij zich ook niet thuis voelt bij zijn halfzuster angela. Hiermee heeft hij dus een emotionele band met de beide christelijke hoogfeesten ; pasen n.a.v. zijn geboorte op paaszaterdag, kerstmis n.a.v. het overlijden van zijn moeder. Aangezien kerstmis eigenlijk het feest is van de moeder en de zoon ( en pasen het feest van de vader en de zoon) moet deze episode extra pijnlijk zijn geweest. Hij heeft er dus zeer waarschijnlijk een bittere emotionele band met het centrum van de religieuze cultuur aan overgehouden. In ditzelfde boek maakt deze kubizek er melding van dat hij tweemaal een ansichtkaart krijgt van adolf hitler met kubizeks naamdag, dat moet dan de heilige augustinus zijn, wat mij betreft een aanwijzing dat Hitler op dat moment in elk geval gevoelig was voor religieuze data. Hitler is in zijn jeugd koorknaap en misdienaar geweest. En als we aannemen dat hitler daadwerkelijk waarde heeft toegekend aan deze datum (en het achterliggende verhaal), net zoals bij de andere dictators mogelijk het geval zou kunnen zijn, waaraan heeft hij dan waarde toegekend? De messiasgedachte? de goddelijkheid? Of gaat dit nog verder?(zoals bij stalin die via de geboortedatum aan de heilige Nicolaas/tsaar Nicolaas gelinkt zou kunnen worden) Hij had in elk geval de tijd mee, want na de eerste wereldoorlog was duitsland murw van de herstelbetalingen en sociaal-economische malaise op zoek naar een soort ‘messias’die hiervoor een oplossing had. In dit licht is het interessant dat de de partij-ideoloog van de nazi’s, Alfred Rosenberg (1893-1946) in 1930 een boek heeft uitgebracht genaamd; “De mythe van de twintigste eeuw”. Dit boek kende na “mein Kampf”de meeste oplages in nazi-duitsland. In dit boek voert hij een Jezus ten tonele die niet Joods was. In plaats daarvan blijkt Jezus een held te zijn , een zelfverzekerde meester. In het boek ‘Hitlers privebibliotheek’ van timothy w. Ryback, hoofdstuk 5, geheel gewijd aan “de mythe van de twintigste eeuw”wordt gesproken van een “verloren gegane vijfde evangelie” , dat de ware aard van Jezus zou onthullen. Jezus was een Arier en het oorspronkelijke christendom was een Arische religie, maar werd bedorven door de Paulus ; hij maakt er dus een geheel eigen versie van .Volgens Ryback maakt rosenberg Jezus zelfs tot een tierende profeet die uit is op vernietiging en wraak. De vraag is of dit boek en dit verhaal over Jezus zomaar een verhaal is van een willekeurige nazi of dat hier meer aan de hand is. Rosenberg, een felle antisemiet en fel anti - kerk, was een Balt die in 1917, na de russische revolutie naar munchen kwam, lid werd van het Thule gezelschap en in januari 1919 lid van de nazi-partij (Hitler wordt pas in najaar 1919 lid). Hij werd in 1923 hoofdredacteur van de volkischer beobachter, de partijkrant van de nazi’s. In 1924, na de mislukte couppoging van 9 november wordt hij door Hitler aangewezen om de nazi-partij te leiden gedurende Hitlers gevangenschap in Landsberg, een aanwijzing dat Hitler blijkbaar een grotere verwantschap voelde met deze Rosenberg dan met de andere kopstukken van de toenmalige nazi-partij. Als we de tijdsvolgorde van het ontstaan van de twee bestsellerboeken van de nazi’s, ‘de mythe van de twintigste eeuw’ en ‘mein kampf’ naast elkaar leggen,wordt het misschien duidelijker dat ze elkaar beinvloed zouden kunnen hebben; Volgens hoofdstuk 5 van Hitlers “privebibliotheek” zou rosenberg 7 jaar schrijven aan het boek en er 6 jaar over doen om het uitgegeven te krijgen. Uitgegeven in 1930, zou hij er dus van 1917 to 1924 aan geschreven hebben. Hitler is rond 1924 aan zijn boek Mein kampf begonnen. Toen hitler in 1919 lid werd van de nazi-partij, was Rosenberg al lid en moet toen ongetwijfeld hebben verteld over zijn plannen met betrekking tot zijn nieuwe boek, zijn visie op de wereld en zijn visie op religie en op Jezus.Vervolgens zijn beide boeken, vooral na hitlers machtovername bestsellers geworden, met name door propaganda van de nazi’s en zoals ik uit dit hoofdstuk 5 opmaak, met volledige instemming van Hitler zelf. Vanaf Hitlers opkomst als politicus in 1919 tot aan zijn ondergang in 1945 blijf hij de schuld geven aan de joden en gaat uiteindelijk over tot hun vernietiging. In eerste instantie lijkt het nog of hij het beste voor heeft met het Duitse volk, maar aan het einde van de oorlog blijkt dat hij duitsland niet alleen in puin achterlaat, maar ook er geen been in ziet ook de Duitse burgerbevolking daadwerkelijk volkomen zinloos de dood in te jagen. Er is een enorme scheppings- maar ook een enorme vernietigingsdrang. Het lijkt, wat mij betreft, een waanwereld waar niemand vat op kreeg en die bovendien duurde van 1919 tot aan zij dood in 1945. Aangezien hem uiteindelijk niets of niemand echt interesseerde rest de vraag wat hem nu eigenlijk bezielde en welke strijd hij nu eigenlijk voerde. De Joden maakten blijkbaar een vast onderdeel uit van deze waanwereld ,maar men zou de vraag kunnen stellen wie er nog meer deel uitmaakten van deze waanwereld. Het probleem is dat onduidelijk is welke redenatie ten grondslag lag aan de jodenhaat/vernietiging aangezien hitler weliwaar veel gesproken en geschreven heeft , maar weinig concreet gezegd. Om Kershaw aan te halen; zwijgzaamheid en afstandelijkheid waren karaktereigenschappen die zowel zijn politieke als zijn persoonlijke leven bepaalden. Maar daarnaast is er nu eenmaal een verschil tussen wat mensen denken en voelen en wat ze daarvan uitspreken en opschrijven en hoe en dan is er nog het bewustzijn en het onderbewustzijn, waarbij verdringing een rol kan spelen en tenslotte zijn er nog de leugens. De vader; In mijn eerste artikel op deze site ging het over de relatie tussen de bijenteelt en het latere leven van Hitler, zijn ideologie, etc. Deze hobby van zijn vader maakte tot zijn vaders overlijden in 1903 deel uit van Hitlers’ belevingswereld en als zodanig is zij belangrijk. Bovendien is de bijenwereld een wereld van schepping en vernietiging en dat zijn de twee begrippen die vaak voorkomen in hitlers leven, die hij aan den lijve ondervindt. ; niet alleen in bijenteelt , maar ook in zijn familie, vervolgens als soldaat in de eerste wereldoorlog en tenslotte in de tweede wereldoorlog. Maar afgezien daarvan, als deze bijenteelt zo belangrijk is , is de vader dan ook belangrijker dan we tot werd aangenomen? De twee belangrijkste relaties die hitler had met vrouwen lijken in elk geval te maken te hebben met de relatie tussen zijn vader en moeder. Formeel was moeder Klara Polzl een nicht in de tweede graad van vader Alois Hitler en was het verschil in leeftijd 23 jaar.Klara noemde haar man ‘oom’. Geli raubal was een dochter van zijn halfzuster angela en dus een halfnicht van hem. Eva Braun was op twee maanden na 23 jaar jonger dan Hitler.(ter vergelijking; mussolini trouwde met een van de 5 dochters van zijn vaders’tweede vrouw, de 3 belangrijkste relaties van napoleon heetten alledrie ‘maria’, ook zijn vader en moeder hadden als voornaam ‘maria’; imitatiegedrag?) Blijkbaar zijn dus een aantal zaken uit Hitlers vroege persoonlijke leven bepalend voor of van invloed op zijn latere leven te weten ; de bijenteelt, de relatie tussen de ouders, het geloof. Daarnaast is zijn wens om naar Wenen te trekken ook te zijn ingegeven door het feit dat vader alois Hitler in zijn jonge jaren naar Wenen trok en daar in dienst trad van de keizerlijke douane. Maar waar vader Alois Hitler een glansrijke carriere tegemoet ging in dienst van de keizer faalt de zoon jammerlijk en glijdt steeds verder af in armoede. Je kunt je dan afvragen waarom hij dan toch in Wenen blijft en waarom hij uiteindelijk besluit naar munchen te gaan. Het kan zijn dat er behalve het culturele leven en de dynamiek van deze twee wereldsteden nog iets anders was wat hem aan hen bond, een persoonlijke emotionele band. Vanaf zijn moeders’ overlijden blijft hij in wenen wonen. Waar Linz de stad van zijn moeder is(kershaw) lijkt wenen de stad van zijn vader te zijn. Vader Alois Hitler startte hier zijn carriere, maar zou 40 jaar lang vanaf 1855 tot aan 1895 in dienst blijven van de keizer Frans Joseph. Er is een foto van deze Alois in keizerlijk uniform met zelfs dezelfde bakkebaarden van keizer Frans Joseph. Hij was een punctuele ambtenaar die trots was op zijn status en functie en die zich vereenzelvigde met zijn keizer. Het beroep van de vader en daarmee de keizer en zijn politiek heeft dus ook een rol van betekenis gespeeld in het leven van de jonge Hitler. Mijn vermoeden is het dat deze Frans Joseph waarschijnlijk een soort vaderfiguur was voor de jonge Hitler, overigens zonder dat deze daarvan weet heeft gehad, net zoals de jonge Hitler verliefd was op het meisje Stefanie zonder dat deze daar weet van had, zoals Kubizek uitgebreid beschrijft. Kubizek schrijft in zijn memoires dat Hitler vaak in het park van Schonbrunn gaat zitten bij de gloriette. De keizer maakte vaak wandelingen door dit park, in die tijd waarschijnlijk samen met zijn maitresse Katherine Schratt , die vlakbij het park woonde. Kubizek vertelt ook dat ze de keizer vaak zagen rijden van schonbrunn naar de hofburg in zijn gala-uniform, vooral 1908 was een belangrijk jaar aangezien de keizer toen vijftig jaar op de troon zat en er allerlei festiviteiten plaatsvonden rondom dit diamanten jubileumjaar. Daarnaast gebeurde er in het jaar van Hitlers’geboorte ook iets waardoor de jonge Adolf Hitler een speciale band zou kunnen krijgen met de keizer. Op 30 januari 1889 pleegt de enige zoon van frans Joseph en Elizabeth(Sissi), Rudolf zelfmoord, op 20 april 1889 wordt adolf Hitler geboren. Op zich hebben deze twee zaken weinig met elkaar te maken , ware het niet dat de vader Alois in dienst van de keizer was en in 1903 op 65 jarige leeftijd plotsklaps overleed. Alois Hitler, ongetwijfeld meelevend met het keizerlijk huis zoals een goed ambtenaar betaamt, zal dit gegeven vermoedelijk aan zijn zoon hebben verteld, evenals het feit dat hij op paaszaterdag werd geboren, als memorabele gebeurtenissen in diens geboortejaar. De keizer was in 1908 78 jaar, adolf hitler 19 jaar oud. Maar blijkbaar valt de keizer bij Hitler in ongenade, waarom weet ik niet, waarschijnlijk omdat de keizer geen weet had van de hooggespannen verwachtingen die Hitler van hem had en hem niet opmerkt. In mei 1913 arriveert hitler in Munchen. De vraag is waarom hij naar munchen ging. Als we de lijn van de vadergedachte vasthouden kan dit te maken hebben met de ontwikkelingen aan het beierse hofvan de Wittelsbachs. In december 1912 neemt Ludwig de derde de taken van zijn vader over als prins-regent en hij zal uiteindelijk in november 1913 als koning worden geinstalleerd. Zijn volledige voornamen zijn; ludwig luitpold jozef maria alois alfries, waarvan” alois” natuurlijk de belangrijkste is,aangezien Hitlers’vader zo heette. Deze Ludwig de derde is op dat moment 67 jaar oud en geboren op 7-1-1845. Alois Hitler was 65 jaar oud toen hij stierf op 3-1-1903. Deze Ludwig zou vaak onbekommerd gaan wandelen in Munchen en een veelvuldig bezoeker zijn van een cafe’in de Turkenstraat, dat evenals het Residenz paleis niet ver verwijderd was van de Schleissheimerstraat waar Hitler woonde.Volgens kershaw leidt Hitler hetzelfde leven in Munchen als In Wenen; cafe’s afstruinend om zijn schilderijtjes aan de man te brengen. Hierbij kan hij dus regelmatig de koning gezien hebben. Hij was weg van munchen als stad van de Wittelsbachs, het Munchen van Ludwig de eerste. Als de oorlog uitbreekt zal hij, naar eigen zeggen een petitie sturen aan koning Ludwig de derde met het verzoek als oostenrijker in het beierse leger te mogen dienen. Saillant detail in deze is dat Himmler’s familie daadwerkelijk banden had met het beierse Koningshuis. Hitler maakt alleen nergens melding van het feit dat deze beide heren een rol van betekenis hebben gespeeld in zijn leven, maar dat kan ook als reden hebben dat hij zelf er geen waarde aan toekende of misschien niet besefte hoezeer deze hem bezighielden. Frappant is namelijk dat hij vanaf de tijd dat Ludwig de derde en Wilhelm de tweede op 7 en 9 november 1918 aftreden en wegvluchten een persoonswisseling ondergaat. De officiele versie is dat dit te maken heeft met het verliezen van de oorlog, maar het is moeilijk te geloven dat een oostenrijker die 4 jaar in een redelijk confortabele positie in het duitse leger heeft gediend en 5 jaar in duitsland is alleen op grond van deze nederlaag zo’n gedaanteverandering ondergaan kan en vervolgens de hele wereld in brand kan zetten. Er moet een persoonlijk verhaal zijn dat zoveel woede en vernietigingskracht enigszins verklaarbaar maakt. Ludwig de derde vlucht op 7 november weg uit Munchen en doet afstand van de troon,(op 9 november volgt keizer Wilhelm de tweede) Dit gegeven wordt door het overgrote deel van het volk als feit aanvaardt, maar waarschijnlijk heeft Adolf Hitler hier grote moeite mee, omdat hier hetzelfde lijkt te gebeuren als op 3 januari 1903 als zijn eigen vader, alois Hitler, plotsklaps overlijdt; een vaderfiguur die plotsklaps wegvalt, vlucht.Het kan dus zijn dat zijn woede voor een deel hiermee te maken heeft. Vervolgens valt zijn verjaardag op 20 april 1919 op pasen en aangezien pasen voornamelijk het feest is van de vader en de zoon, wordt hij ook hier weer geconfronteerd met de vader. Kubizek maakt in zijn memoires ook melding van het feit dat hij de bepaalde uitbarstingen van woede van de jonge Hitler interpreteert als zijnde ruzies met zijn lang overleden vader, vooral met betrekking tot ‘ambtenaren’, Hitler’s vader was in 1908 al 5 jaar overleden. Het geeft maar aan hoe de jonge Hitler nog bezig was met zijn vader. Uit de verklaringen van hitlers’zuster Paula blijkt dat adolf bijna iedere dag een “gezond pak slaag’kreeg van zijn vader en zijn vader tot extreme woede kon brengen. Blijkbaar was er een strijd gaande tussen de puber adolf en zijn strikte, stipte, hardvochtige vader Alois, die plotsklaps eindigde met het overlijden van de vader in 1903. In zijn boek ‘Mein kampf’ schrijft Hitler hoe hij op 10 november 1918 in het ziekenhuis te Pasewalk hoorde van de overgave; een pastoor vertelde de soldaten dat de monarchie ten einde was , dat Duitsland een republiek was en dat de oorlog was verloren. Hij schrijft daarna dat hij “niet meer had gehuild sinds de dag dat hij aan het graf van zijn moeder stond”. De vraag is waardoor die huilbui werd veroorzaakt; algemeen wordt aangenomen door de nederlaag, maar als we aannemen dat hij in Ludwig de derde een vaderfiguur zag, kan het ook zijn dat “de monarchie ten einde” dit heeft veroorzaakt , Ludwigs’ aftreden en vlucht. Met zijn verwijzing naar zijn moeders’overlijden brengt hij dit verhaal, in zijn beleving, naar het niveau van het overlijden binnen zijn familie, hetgeen voor een buitenstaander volledig buitenproportioneel lijkt, ware het niet dat het in Hitlers’ beleving waarschijnlijk een vaderfiguur betreft. Er zijn weinig harde bewijzen voor deze redenatie, maar er zijn andere argumenten om deze gedachtenlijn te volgen; bij andere dictators gebeuren vergelijkbare situaties; Vanaf 1899 verlaat Stalin het seminarie en wordt een van de grootste revolutionairs tegen het regime van de tsaar, waarschijnlijk op grond van zijn geboortedatum (6 december Nicolaas)waardoor hij een ingebeelde relatie ontwikkelt met de tsaar, net zoals Hitler dat kan hebben gedaan met keizer Frans Joseph (overlijden 1916)en Ludwig de derde(overlijden 1921) en hij wordt uiteindelijk ook de nieuwe tsaar. Blijkbaar kunnen onderdanen een meer dan oppervlakkige relatie ontwikkelen met een vorst of politiek figuur net als fans met een popidool(bijvoorbeeld de algemene droefenis naar aanleiding van het overlijden van prinses Diana) Als we aannemen dat Hirohito inderdaad gewacht heeft met het bekendmaken van zijn vaders’overlijden omdat hij dit op een religieuze dag wilde laten plaatsvinden (eerste kersstdag 25 december)dan kan dit ook te maken hebben met zijn vaders’dood; in 1912 overleed zijn grootvader, de grote Mei, maar de vervangende vader van hirohito en diens vrouw,generaal Nogi, pleegden practisch tegelijkertijd zelfmoord. In feite dus minstens drie vaders die wegvallen. Bij Mao overlijden in een jaar tijd zijn vader en moeder en zijn vervangende/schoonvader. Het kan zo zijn dat iemand, na het overlijden van een of meerdere personen waarmee hij zich identificeert, op zoek gaat naar een nieuwe vorm van identificatie en een nieuwe rol aanneemt. Of en in hoeverre dit verhaal een rol speelt in het grote ‘Hitler’verhaal is misschien iets voor psychologen.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen