Klassieke Oudheid De periodes waarin de oude Griekse en Romeinse beschavingen op hun hoogtepunt waren, werden in later eeuwen verheerlijkt en ten voorbeeld gesteld. Kunst, architectuur, filosofie en wetenschap, maar ook de vernieuwende staatsvormen van Athene en de Romeinse Republiek maakten indruk, evenals de uitgestrektheid van het Romeinse Rijk. Archaïsche Tijd In de achtste eeuw voor Christus begon in Griekenland de Archaïsche Tijd, die werd gekenmerkt door grote bloei. De welvaart nam toe, maar wel met name voor de groep die al rijk was. In sommige gevallen werden de armen zelfs armer. De Archaïsche Tijd was ook een periode van conflict en sociale spanningen. Aristocratische families streden onderling om de macht. Vanaf de zevende eeuw werden echter steeds meer regels opgesteld om deze macht te beteugelen. De regelgeving toonde aan dat het bestuur anders georganiseerd kon worden, met minder politieke macht voor de aristocratie. Een volksvergadering bestond al. Ook de aristocratische alleenheersers of turanni (tirannen) droegen bij aan het proces van hun machtsvermindering. Om hun populariteit te vergroten namen zij soms beslissingen ten gunste van kleine boeren of handwerkslieden. Hiermee vergrootten zij het zelfbewustzijn van deze groepen, die meer zeggenschap gingen verlangen. In 510 voor Christus werd de gehate turannis Hippias uit Athene verdreven door zijn aristocratische rivalen. Een van hen was Kleisthenes, die feilloos aanvoelde wat er speelde in de samenleving. Dankzij de hervormingen die hij doorvoerde, wordt hij gezien als de stichter van de Atheense democratie. Democratie De bestuursvorm die zich in Athene ontwikkelde, is bekend geworden als de eerste democratie. De nieuwe staatsinrichting heeft echter niet model gestaan voor democratieën die later ontstonden en was bovendien niet uniek voor Athene.  De term 'democratie' betekende dat 'de macht aan het volk' kwam. Met 'het volk' werden overigens niet alle inwoners van de polis bedoeld, maar alleen volwaardige burgers. De polis was in het antieke Griekenland een - meestal niet heel groot - gebied dat een stedelijke vestiging als centrum had, een autonome eenheid was en waar burgers gezamenlijk beslissingen namen. De polis Athene omvatte heel Attika, een veel groter gebied dan de andere poleis. Er woonden in de vijfde eeuw voor Christus tussen de 200.000 en 340.000 mensen. Alleen vrije, volwassen mannen waren volwaardige burgers van de polis. Vrouwen en slaven hadden geen politieke medezeggenschap. De Atheense democratie was dus voorbehouden aan een minderheid. Het begrip 'volksvertegenwoordiging' was de burgers van Athene vreemd, ze vormden zelf het bestuur van de polis. Van de ongeveer 20.000 burgers bekleedden telkens zo'n 3200 mannen een politiek ambt. Een van de belangrijkste ambten was dat van lid van de Raad van de Vijfhonderd. Dit orgaan bracht adviezen uit aan de Volksvergadering, die circa veertig keer per jaar bijeenkwam. Hierin mocht elke vrij burger van 20 jaar en ouder meepraten en meestemmen. Gestreefd werd naar een opkomst van minimaal 6000 mannen. Eenzelfde aantal burgers, door loting aangewezen, nam een jaar lang zitting in het Volksgerecht. Oorlog met Perzië en Sparta Tussen 490 en 480 voor Christus waren verschillende Griekse stadstaten in oorlog met Perzië. In eerste instantie nam Athene het alleen op tegen de Perzen. Later zorgde het conflict voor een zekere vorm van verbondenheid tussen de Griekse poleis. Athene vormde met enkele staten aan de Egeïsche Zee een coalitie: de Delisch-Attische Zeebond. Hoewel Athene en Sparta tijdens de Perzische oorlogen samen streden tegen een gezamenlijke vijand, namen zij het daarna tegen elkaar op in de Pelopponesische Oorlog (431-404 v. Chr.). De hele Griekse wereld raakte bij het conflict betrokken. Opmerkelijk genoeg beleefde Athene cultureel gezien in deze periode juist zijn grootste bloei. Sparta won de oorlog en Athene's macht was voorbij. Alexander de Grote De laatste klap voor Athene kwam met de opkomst van Macedonië. Koning Filippos II breidde zijn territorium in het noorden en oosten uit en versloeg de Grieken in de Slag bij Chaironeia (338 v.Chr.). Daarna sloot hij met alle Griekse poleis behalve Sparta de zogenaamde Korinthische Bond. Na de moord op Filippos door de kapitein van zijn lijfwacht volgt zijn 20-jarige zoon Alexander de Grote hem op. Hij maakte van Macedonië een van de grootste rijken van de Oudheid. Hij voerde zijn leger naar Klein-Azië, Egypte en Perzië. In 331 v. Chr. versloeg Alexander de Grote bij Gaugamela de Perzische koning Darius III. Daarna veroverde hij het hele Perzische rijk, tot aan de rivier de Indus. Alexanders veroveringszucht had iets doldriests: een vastomlijnd plan had hij niet, maar hij ging door met oorlogvoeren zolang hij succes had. Nadat hij ook de Indiase radja Poros had verslagen, waren de zijn troepen echter ziek en moe. Ze sloegen aan het muiten. Alexander de Grote trok zich terug in Babylon, waar hij op 32-jarige leeftijd overleed. De Romeinse republiek Volgens de legende begon de geschiedenis van Rome toen Romulus zijn broer Remus doodde en een nieuwe stad stichtte, waarvan hij op 21 april 753 v.Chr. de eerste koning werd. Archeologen plaatsen het ontstaan van Rome in de tiende eeuw voor Christus, toen enkele Latijnse stammen nederzettingen bouwden op de Palatijn en de Esquilijn, twee van de zeven heuvels van Rome. Met de komst van de Etrusken in de zesde eeuw voor Christus, die wegen aanlegden, een burcht bouwden en het Forum Romanum drooglegden, kreeg Rome een stedelijk karakter. Tijdens de vierde eeuw voor Christus breidde de stad zich uit naar de overige heuvels en werden de nederzettingen met elkaar verbonden door een stadsmuur. Tot 509 v.Chr. werd Rome geregeerd door koningen. Toen de laatste koning werd verdreven, werd Rome een republiek met niet één, maar twee staatshoofden. Deze consuls mochten hun ambt niet langer dan een jaar uitoefenen en konden pas na een interval van tien jaar opnieuw de post van consul bekleden. De consuls werden gekozen en er bestond een volksvergadering. Toch was de republiek geen democratie. De echte macht was in handen van de senaat, waarvan de leden afkomstig waren uit de rijke families van Rome: het patriciaat. Rome was een oligarchie. Net als in Athene hadden slaven en vrouwen er geen politieke rechten. Al vanaf het onstaan van de republiek waren er spanningen tussen de elite en de lagere klassen: de plebejers. Om problemen voor te zijn, werden in de vijfde eeuw voor Christus vertegenwoordigers voor de plebejers aangesteld, de zogeheten volkstribunen. In de vierde eeuw voor Christus ontstond een nieuwe welvarende groep plebejers, de nobilitas, die meer invloed in het bestuur wilde. De nobilitas kregen toegang tot het consulschap. In 287 v.Chr. werd wetgevende macht aan de volksvergadering toegekend en was de politieke emancipatie van de plebejers voltooid. Eeuwenlang was de politieke constructie van de republiek een succes, totdat de legeraanvoerder Julius Caesar zichzelf tot rex (koning) uitriep. Hij overleefde deze daad niet: op 44 v.Chr. werd hij door enkele senatoren - onder wie zijn eigen adoptiefzoon Brutus - vermoord en leek de republiek gered. Minder dan twee decennia later lukte het zijn aangenomen zoon Octavianus echter wel om een alleenheerschappij in te stellen. Hij kreeg dit voor elkaar doordat hij zichzelf handiger wist te presenteren dan zijn adoptiefvader Julius Caesar. Waar Caesar er openlijk voor uitkwam een nieuwe monarchie te willen stichten, deed Octavianus voorkomen eerste onder gelijken te zijn. Hij kreeg dan wel de titel Augustus (verhevene), maar de macht lag volgens hem nog steeds bij het volk. Naast het feit dat hij niet openlijk de volledige macht op zich nam, waren de Romeinen oprecht tevreden over Augustus. Hij bracht namelijk vrede, na een periode van burgeroorlogen. De Keizertijd Met de installatie van Augustus in 27 v.Chr. brak de Romeinse keizertijd aan. Het was een periode van ongekende groei en bloei, die na echter na vierenhalve eeuw eindigde in de ondergang van het West-Romeinse Rijk. Rome groeide in de keizertijd uit tot de hoofdstad van een rijk dat zich uitstrekte van Brittannia in het westen tot de Eufraat in het oosten, en van de Rijn en de Donau in het noorden tot aan de Sahara in het zuiden. Het territorium beperkte zich dus zelfs niet tot één continent. Naar schatting leefden er tussen de 50 en 80 miljoen mensen en was er z'n 10.000 kilometer aan grenzen te verdedigen. Niet eerder waren legers zo goed georganiseerd, getraind en aangevoerd als de Romeinse legioenen. Nooit waren zoveel volken bestuurd vanuit één centrum. De eerste twee eeuwen van het nieuwe rijk zijn de geschiedenisboeken ingegaan als de Pax Romana. In vergelijking met de roerige laatste jaren van de republiek was dit een relatief vreedzame periode. Helemaal gevrijwaard van problemen en oproer was het keizerrijk niet. Zo was er sprake van een burgeroorlog in 69 n.Chr. - het zogenaamde Vierkeizerjaar -, toen keizers elkaar in rap tempo opvolgden. In datzelfde jaar kwam in het huidige Nederland Julius Civilis in opstand. Een paar jaar eerder waren de Britten onder leiding van koningin Boudicca al in opstand gekomen tegen keizer Nero. De eerste paar eeuwen na Augustus' regeerperiode verliepen relatief rustig en voorspoedig. De meeste heersers konden geruime tijd in het zadel blijven. Maar vanaf de derde eeuw moesten keizers steeds op hun hoede zijn om niet door concurrenten uit de weg geruimd te worden. Christendom Voor de verdere geschiedenis van Europa en de wereld was het van groot belang, dat keizer Theodosius I vanaf 380 n. Chr. het christendom propageerde. In de eeuwen daarvoor waren christenen in het Romeinse rijk vaak wreed vervolgd. Keizer Constantijn de Grote maakte in 313 een einde aan de vervolgingen. In 392 werd de christelijke godsdienst zelfs de enige toegestane religie. Het christendom kon zich vanaf nu gemakkelijk verbreiden naar alle uithoeken van het Romeinse keizerrijk. Ondergang van het West-Romeinse Rijk Vanaf het eind van de vierde eeuw kregen de Romeinen met steeds meer problemen te kampen. De uiteindelijke ondergang was te wijten aan een complexe opeenstapeling van factoren. De invallen van vreemde volken uit het noorden en oosten speelden een grote rol. Daarnaast was het keizerrijk in financiële en economische moeilijkheden geraakt. De belastingen waren onevenredig verdeeld over de verschillende bevolkingsgroepen en binnen het overheidsapparaat heerste corruptie. Ten slotte hebben de opkomst van het christendom en de hieruit voortvloeiende religieuze twisten meegespeeld. Na de dood van Theodosius I werd het rijk gesplitst in een westelijk deel, met Rome als hoofdstad, en een oostelijk deel, met als hoofdstad Constantinopel (het huidige Istanbul). Het West-Romeinse Rijk had steeds meer te leiden onder de vreemde invasies. In 410 plunderden de Visigoten onder leiding van Alarik de stad Rome, in 455 was het de beurt aan de Vandalen. Uiteindelijk maakte de Germaan Odoaker op 23 augustus 476 een einde aan het West-Romeinse Rijk. Hij greep de macht in Rome en stuurde de keizerlijke regalia naar Constantinopel. Het Oost-Romeinse (Byzantijnse) Rijk bleef tot in de vijftiende eeuw bestaan. (tekst: Simone Olsthoorn)   Hoofdrolspelers Alexander de Grote ★ 356 v.Chr. - † 323 v.Chr. Macedonische Veldheer. Hij is bekend van zijn grote veroveringstochten. Op zijn hoogtepunt strekte zijn rijk zich uit van Griekenland tot aan India. Aristoteles ★ 384 v.Chr. - † 322 v.Chr. Samen met Plato en Socrates een van de belangrijkste Griekse filosofen. Hij was lid van de filosofische school die Plato had opgericht en de invloed van Plato is duidelijk te zien in het werk van Aristoteles. Augustus ★ 63 v.Chr. - † 14 Volgde Caesar op, was de eerste keizer van Rome. Zijn heerschappij leidde tot de Pax Augusta, een periode van ongeveer 200 jaar van interne vrede.  Boudicca ★ onbekend - † 63 Keltische koningin die een veldslag tegen de Romeinen leidde. Het Romeinse leger overwon en Boudicca stierf niet langer daarna. Volgens Tacitus heeft ze zelfmoord gepleegd door dodelijk vergif in te nemen. Caligula ★ 12 - † 41 Van 37 tot 41 keizer van het Romeinse Rijk. Hij werd in zijn regeringsperiode steeds autocratischer wat leidde tot verzet. In 41 werd hij vermoord door de Praetoriaanse Garde. Meer weten Artikelen De zaak-Herodes Kampioenen van Zeus Twee Friezen in Rome Doe-het-zelfdemocratie De echte Maecenas De nieuwe orde van Augustus De charmes van Cleopatra Handelaar in amforen Slavenrebel Spartacus Alexander de Grote: Verlangen naar het onbereikbare De Odyssee was geen geschiedschrijving Julius Caesar. De machtsgreep van een populist Mary Beard, 'Pompeii' Oorlogsberichten zijn notoir onbetrouwbaar Grondwetten in de oudheid Rome's vader des vaderlands Romeinse keizers dachten te veel aan zichzelf Keizer Trajanus en de christenen Perzische killing fields Vreemden in de Oudheid De verwoesting van Pompeii en Herculaneum Bloed in de straten van Rome Demagogen, het zout van de democratie Etnische tegenstellingen in de antieke wereld De oude Grieken wisten al dat het volk ongelijk kon hebben Hannibal aan de poorten Oerchristendom Vuile oorlog in de oudheid De gevleugelde woorden van Marcus Tullius Cicero Euthanasie in de Oudheid Een dagje Colosseum De gewelddadige dood van de Romeinse keizers   Links Ancient Greece Webexpositie van het Britisch Museum Google Earth - Het oude Rome Bekijk de hoofdstad van het Romeinse Rijk in vogelvlucht Allard Pierson Museum De achtergronden bij de objecten Rijksmuseum van Oudheden Topstukken bekijken

Chronologie

ong. 3000 v.Chr.
Begin Minoïsche beschaving op Kreta

ong. 1200 v.Chr
De Grieken strijden tegen Troje

ong. 1100 v.Chr.
Einde Myceense beschaving

vanaf 800 v.Chr.
Grieken beginnen koloniën te stichten langs de Middellandse Zee

776 v.Chr.
Eerste Olympische Spelen

753 v.Chr.
Eerste bebouwing in Rome

753-509 v.Chr.
Griekse Koningstijd

ong. 700 v.Chr.
Homeros schrijft de Ilias en de Odyssee

509 v.Chr.
Rome wordt een republiek

ong. 500 v.Chr.
Begin Atheense democratie

334 v. Chr
Alexander de Grote begint veroveringstocht tegen de Perzen

490-479 v.Chr.
Grieks-Perzische oorlogen

431 v.Chr.
De Pelopponesische oorlog breekt uit

44 v.Chr.
Moord op Julius Caesar

27 v.Chr.
Romes eerste keizer, Augustus, komt aan de macht

313
Edict van Milaan: Einde christenvervolgingen

330
Constantijn de Grote sticht Constantinopel

381
Theodosius I verklaart christendom tot staatsgodsdienst

395
Splitsing van het Romeinse Rijk in een westelijk en een oostelijk gedeelte

476
Einde (West-)Romeinse Rijk