De Hanze De Lage Landen kenden in de late Middeleeuwen een periode van welvaart en bloeiende handel. Van de twaalfde tot de zestiende eeuw maakten onder andere Zutphen, Deventer, Groningen, Kampen en Zwolle deel uit van een lucratieve stedenbond: de Hanze. Enkele Zeeuwse en Hollandse steden daarentegen raakten als concurrenten van een aantal Duitse steden met de Hanze in oorlog. Samen sterk De Lage Landen bestonden uit een lappendeken van verschillende gebiedjes, van een eenheid was nog geen sprake. Op economisch gebied waren er echter wel enkele duidelijke ontwikkelingen. De handel nam in belang toe, evenals de stedelijke nijverheid. De stad won aan belang ten koste van het platteland. In plaats van in natura werd er steeds vaker in geld betaald. Na de uitvinding van het koggeschip in de dertiende eeuw, nam de 'ommelandsvaart' steeds meer de plaats in van het omslachtige en kostbare vervoer over land en via de grote rivieren. Dankzij het lange schip werd het mogelijk om met een grote lading over zee, langs kaap Schagen en door de Sont naar de Oostzee te varen. Diverse steden in het oosten van Nederland wisten hier handig op in te springen. De IJsselsteden, met Kampen voorop, dankten hun opkomst aan het feit dat zij als intermediairs wisten te handelen tussen het Oostzeegebied en Holland, het Rijnland en Westfalen. Met het toegenomen belang van de handel nam ook de kwetsbaarheid van de handelaren toe. Om samen sterk te staan maakten handelssteden onderlinge afspraken. Ze stonden elkaar bij in het beschermen van hun schepen, iets waartoe noch de keizer noch lokale vorsten in staat waren. Uit deze samenwerking ontstond in de twaalfde eeuw de Duitse Hanze. Aanvankelijk was de Hanze een verzameling private verenigingen van kooplieden in verschillende, op de Oostzeehandel gerichte steden die in dezelfde producten handelden. In 1356 werd echter in Lübeck besloten dat de Hanze een verbond zou zijn van steden. De stedelijke besturen namen de verantwoordelijkheid dus over. Lübeck werd bovendien inofficieel de 'hoofdstad' van het verbond. In de loop der eeuwen ontwikkelde de Hanze zich tot een goed gestructureerde verzameling van meer dan 150 steden, waarvan vertegenwoordigers met regelmaat bij elkaar kwamen op grote Hanzedagen om de gang van zaken te bespreken en conflicten op te lossen. Handelaren konden dankzij de samenwerking in de Hanze geld besparen, op grotere schaal in- of verkopen, veiliger reizen en zich beter verdedigen tegen de hebzucht van de feodale landsheren. Het stedenverbond oefende druk uit om handelsbelemmeringen zoveel mogelijk te beperken. Het lukte bijvoorbeeld om vrije handel in Engeland te bewerkstelligen, toen Hendrik II werd overgehaald om geen tol te heffen voor toegang tot de Londense haven. In het midden van de vijftiende eeuw beleefde de Hanze zijn hoogtepunt. Haar invloed strekte zich uit tot de mondingen van de Rijn en Maas, Engeland, Finland en Estland. De handelaren hadden in deze periode dankzij hun economische invloed en militaire kracht zoveel macht, dat ze zelfs het beleid van het Heilige Roomse (Duitse) Rijk wisten te beïnvloeden. Holland neemt het over De opkomst van de Hollandse handel en nijverheid in de zestiende eeuw was niet mogelijk geweest zonder de contacten met eerder ontwikkelde gebieden. Deze ontwikkeling ging echter ten koste van de handel en scheepvaart van de IJsselsteden. De Nederlandse Hanzesteden stagneerden toen de oriëntatie op Holland en Zeeland groeide. Dankzij het overwicht van de Hollandse vloot wist het gewest de beperkingen die de Hanzesteden oplegden te doorbreken. Verdeeldheid in het Hanzeverbond speelde hierbij een rol. Hoewel de Hanzesteden elkaar moesten bijstaan, lieten ze zich in de praktijk steeds vaker leiden door eigenbelang. Hiermee verdwenen de onderlinge solidariteit en de eensgezindheid die zo'n belangrijke rol hadden gespeeld in het succes van de Hanze. Toen de Hanze tijdens de zestiende eeuw instortte konden eerst Antwerpen en daarna Amsterdam tot volle bloei komen. De Europese economische relaties verschoven en de oriëntatie kwam steeds meer op de beheersing van de wereldzeeën en overzeese koloniën te liggen. De IJsselsteden verloren hun prominente positie en de Hollandse Oostzeehandel zou de basis leggen voor de rijkdom van de Gouden Eeuw. De Hanze kende nog één opleving, onder meer dankzij het conflict van de Hollanders met de Spanjaarden tijdens de Opstand. Duitse Hanzesteden wisten alle handel met Spanje over te nemen. Het begin van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) in Duitsland gooide echter voorgoed roet in het eten. Het lukte de Hanze niet om een gemeenschappelijk politiek beleid te formuleren en het verbond overleefde de oorlog niet. (tekst: Simone Olsthoorn)   Hoofdrolspelers Deventer ★ De gunstig gelegen IJsselstad speelde een aanzienlijke rol binnen de Hanze. Elk jaar werden zes, meerdaagse jaarmarkten georganiseerd, waar handelslieden uit heel Europa op af kwamen.   Groningen ★ Ook Groningen weet te profiteren van deelname aan de Hanze. In de stad werd in 1463 een Hanzedag georganiseerd, waar vertegenwoordigers van de Hanze samen besluiten namen.   Kampen ★ Dankzij de gunstige ligging aan de IJssel en de deelname aan het Hanzeverbond maakt Kampen in de twaalfde en dertiende eeuw een aanzienlijke economische groei door en krijgt de nederzetting een meer stedelijk aanzien. Opvallend is dat Kampen zich pas in 1441 formeel verbond aan de Hanze, naar aanleiding van de oorlog met het graafschap Holland.  Lübeck ★ Hier werd in 1356 de eerste vergadering gehouden, waar werd besloten dat de Hanze een verbond van steden zou zijn. Lübeck zou zich hiermee tevens de positie van inofficieel leider van de Hanze toe-eigenen.  Zutphen ★ Deelname aan het Hanzeverbond maakte van Zutphen een welvarende stad. De voornaamste handelswaren van de Zutphenaren waren haring, boter, bier en hout.   Meer weten Nieuws Ruzie in de Hanze Artikelen Nederlanden dankten rijkdom aan hun ligging De moedernegotie   Links Hanzesteden Toeristische informatie over zeven steden langs de IJssel Hanzeroute Fietsen van Zaltbommel via Lübeck naar Brandenburg

Chronologie

 ± 1200
De kogge wordt uitgevonden

1251
De Ommelandvaarders uit Kampen krijgen speciale privileges van koning Abel van Denemarken.

1356
Op de vergadering in Lübeck wordt besloten dat de Hanze een verbond van steden zal zijn

1378
De Hollandse gulden komt in omloop

1438
Toenemende Hollandse scheepvaart leidt tot wrijvingen met de Hanze, wat leidt tot de Hollands-Wendische Oorlog

1441
Vrede van Kopenhagen, Holland en Zeeland krijgen vrije doorgang door de Sont.

1510
Oorlog van Holland tegen de Hanze, sluiting van de Sont

1556
Overgang van Hanze in een stedenbond.

1585
Val van Antwerpen. Veel handelaren gaan naar Amsterdam

1618-1648
Dertigjarige Oorlog in Duitsland

1669
Laatste Hanzedag, slechts zes stadsvertegenwoordigers nemen deel.