Spoorlijn Berlijn-Bagdad leidde tot internationale spanningen

Koloniale geschiedenis

woensdag 23 april 2003JUDITH STALPERS / DUSSELDORF . De oorlog in Irak veroorzaakt grote spaningen tussen de Verenigde Staten en Europa. Ook begin vorige eeuw speelde Irak een belangrijke rol in de wereldpolitiek. Toen betwistten de supermachten Duitsland en Groot-Brittannië elkaar de macht in het gebied.

Met de trein naar de Perzische Golf, het idee is zo oud als het spoor zelf. Rond 1830 speelden de Britten met het idee zo een vrije militaire- en handelsroute naar Indië te bouwen. Ze lieten het plan varen toen vaststond dat het Suezkanaal er zou komen. Eind negentiende eeuw pikten de Duitsers het idee weer op. Duitsland, een rijzende industrienatie, was op zoek naar exportmarkten. Turkije met het vruchtbare Anatolië was een lucratieve kandidaat en het rijke Mesopotamië lonkte. Ook Sultan Abdülhamit II van het Osmaanse Rijk had interesse in een spoorlijn voor snel transport van zijn troepen.
Een consortium rond de Deutsche Bank stond in 1888 garant voor de financiën van de Bagdadbahn, ‘het spectaculairste investeringsproject uit de geschiedenis van het geldinstituut,’ staat in de annalen van de bank uit 2000. Voor de bank was het een puur economische onderneming, maar de sultan en Duitse strategen zagen politieke en militaire kansen. De verbinding liep niet alleen door vruchtbare, ontginbare streken, ze zou ook de snelste en goedkoopste route tussen Europa en Indië kunnen worden. Duitsland kon via het spoor op eigen houtje zijn aardolietransporten over land organiseren.
Bij het horen van de plannen voor de Bagdadbahn raakten de Britten in paniek. Een spoorlijn van Berlijn via Bagdad naar Koeweit zou de machtsverhoudingen in Europa danig op zijn kop zetten. De weg naar Rusland zou voor de Engelsen worden afgesneden. De Duitse invloedssfeer zou immense proporties aannemen, want de Duitsers hadden met de sultan concessies bedongen voor een twintig kilometer brede landstrook langs beide zijden van de spoorlijn. Hoewel Duitsland Engeland bij het project probeerde te betrekken, weigerde Engeland iedere medewerking. In Servië ondersteunde Engeland actief anti-Duitse sentimenten – die uiteindelijk aanleiding werden voor de Eerste Wereldoorlog. In Koeweit kocht Engeland de sjeik om en kreeg het de exclusieve exploitatierechten op oliewinning.
De rivaliteit tussen Engeland en Duitsland nam aan het begin van de twintigste eeuw gevaarlijke proporties aan. Beide landen stonden op het punt oorlogsschepen te bouwen die op diesel liepen. Daarvoor hadden ze gegarandeerde olievoorraden nodig.
In 1914 werd de spoorlijn vernield. De Duitsers hadden toen zo’n 1600 kilometer aangelegd; ze waren nog 650 kilometer van Bagdad verwijderd. De zelfstandige republiek Irak bouwde de rest in 1940 af.