'Veel duisterder dan Heydrich wordt het niet'

Interview met biograaf Robert Gerwarth

maandag 23 januari 2012Reinhard Heydrich was niet de meest overtuigde nationaal-socialist toen hij zijn nazi-carrière begon. Toch groeide hij uit tot de leider van het beruchte veiligheidsapparaat van het Derde Rijk en een van de architecten van de Holocaust. Heydrich vertegenwoordigde een groep jongemannen uit de middenklasse, die hun ambities probeerden te verwezenlijken in het dictatoriale Duitsland, zegt historicus Robert Gerwarth. Onlangs verscheen zijn biografie Hitlers Beul. Leven en dood van Reinhard Heydrich 1904-1942.

25 januari 2012 | Wendy Dallinga

Waarom een nieuw boek over Heydrich?
'In de jaren zeventig en negentig zijn verschillende biografieën over hem verschenen, maar er miste nog een wetenschappelijk studie. Mijn boek is het eerste da thet onderzoek van de laatste twintig jaar integreert en alle bronnen bij elkaar brengt. Het gaat niet alleen om privé-documenten, maar ook archiefmateriaal van de SS, de geschiedenis van de terreur in nazi-Duitsland, de politiek buiten de Duitse grens en het besluitvormingsproces dat leidde tot de Holocaust.'


Robert Gerwarth (foto UCD)

'Ik heb het genre biografie gebruikt om grotere thema’s aan de kaak te stellen. Sinds de jaren zeventig richten historici zich voornamelijk op structurele geschiedschrijving. De grote instituties en politieke bewegingen krijgen de meeste aandacht. Ik probeer de geschiedenis weer meer persoonlijk te maken, zonder de grote instituties te vergeten.'

Wat vindt u fascinerend aan Heydrich?
'Hij was op verschillende manieren een fascinerende man. Hij vertegenwoordigde een jonge groep SS’ers die rond hun dertigste razendsnel carrière maakten. Dat kunnen we ons vandaag de dag niet meer voorstellen. Het waren allemaal mannen die als gevolg van de Eerste Wereldoorlog en de daarop volgende depressie een carrièresprong hebben gemaakt. Ze hadden op jonge leeftijd enorme beslissingsmogelijkheden, die fundamentele gevolgen hadden voor de mensen waarover ze heersten.'

'Heydrich blonk uit in de groep die leiding gaf aan het Derde Rijk. Niet alleen zag hij eruit als de perfecte SS’er - lang en blond -  maar hij leefde ook de SS-waarden na en liet de nodige ambitie en gedrevenheid zien. Hij radicaliseerde op zijn eigen manier en gaf een eigen invulling aan het nationaal-socialisme.'

Hoe zou u Heydrich als persoon omschrijven?
'Er waren twee Heydrichs. De eerste Heydrich was een jongen met een normale jeugd, die uit de middenklasse kwam en het privilege had om naar de middelbare school te gaan. Zijn ouders hadden een goedlopende muziekschool in Halle, die echter in de jaren dertig failliet ging. Hij genoot een normale jeugd die niet per se Duits, antisemitisch of nationalistisch was, maar eerder West-Europees. Heydrich viel niet op en blonk niet uit.'

'De tweede Heydrich was een gezaghebbende figuur die zichzelf voordeed als een harde man die geen compromissen maakte. Hij droeg de visie van Hitler en Himmler uit. Het was een man met weinig vrienden en hij liet mensen niet dicht bij zich komen. Hij straalde gezag uit, waardoor mensen in zijn omgeving bang voor hem waren, maar hem tegelijkertijd bewonderden.'

Hoe is het om als biograaf in de huid te kruipen van een schurk als hij?
'Mijn benadering was cold empathy. Ik wilde Heydrich volgen in zijn logica, maar ik kreeg nooit warme empathie voor hem, omdat zijn besluiten en daden voor ons ondenkbaar zijn. In het boek heb ik ruimte gegeven aan persoonlijke geschriften en uitdrukkingen die karakteristiek waren voor Heydrich. De woorden die hij daarin gebruikt zijn erg kil, ook in zijn privé-correspondentie. Ik hoefde dus niet op iedere pagina op te schrijven wat een verschrikkelijke man het was. Door zijn correspondentie en daden verklaart en veroordeelt hij zichzelf.'

Wat vind u van het boek Himmlers hersenen heten Heydrich van Laurent Binet?
'Binet is een van de romanschrijvers en historici die dingen uitproberen die voorheen in de literatuur niet mogelijk waren. In HhhH probeert de Joodse Binet de Tweede Wereldoorlog te beschrijven door de ogen van een SS-man. Dat was twintig jaar geleden ondenkbaar. Ik kies niet dezelfde benadering. Wat ik in mijn biografie probeer, is Heydrichs logica te reconstrueren. Iemand veroordelen is heel makkelijk, maar door iemand beter te leren kennen kun je zijn keuzes beter begrijpen. Dat is wat de tweede naoorlogse generatie probeert te doen.'

Waarom wordt er nog steeds zo enorm veel geschreven over de Tweede Wereldoorlog?
'De Tweede Wereldoorlog zal de komende twee eeuwen nog wel een speciale rol blijven spelen in onze geschiedenis. Het is een low point in de westerse geschiedenis. Daarnaast markeerde de oorlog het begin van de Europese samenwerking. En er is nog steeds ruimte voor interpretatie. Elke generatie interpreteert zijn geschiedenis anders in het licht van het heden en op basis van nieuwe vondsten. Al komen we nu wel op het punt dat er niet veel nieuwe ontdekten meer gedaan worden.'

Wat wordt uw volgende project?
'Hopelijk iets vrolijkers. Het wordt niet duisterder dan wat ik nu gedaan heb. Als ik naar andere aspecten van politieke terreur ga kijken, zal het in elk geval minder deprimerend zijn vanwege de kleinere schaal waarop die terreur heeft plaatsgevonden.'

Robert Gerwarth
Hitlers beul
Leven en dood van Reinhard Heydrich (1904-1942)

24,95 euro

bestellen