Zuivelteelt oorzaak Hollandse properheid

Algemeen

Jarenlang werd gedacht dat de spreekwoordelijke Hollandse ‘smetvrees’ voortkwam uit het strenge calvinistische gedachtegoed. Het blijkt echter dat de grootschalige zuivelproductie in Holland, sinds de veertiende eeuw, hieraan ten grondslag ligt. Dit schrijven Bas van Bavel, hoogleraar economische en sociale geschiedenis, en Oscar Gelderblom, universitair hoofddocent bij het Onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur, beiden aan de Universiteit Utrecht, in het tijdschrift Past and present.

14 december 2009 | Freke Remmers

Al ruim vóór de Opstand en de Reformatie maakten ooggetuigen melding van de Hollandse schoonmaakwoede. Deze gebeurtenissen kunnen dus niet de oorzaak zijn, zoals de Engelse historicus Simon Schama in zijn werk Overvloed en onbehagen beweerde. Schama dacht dat Hollandse huisvrouwen fanatiek poetsten om zondige gedachten te verdringen.

Volgens Van Bavel en Gelderblom lag de oorzaak in de zuivelteelt, waar vanaf de late veertiende eeuw tienduizenden Hollandse huishoudens bij betrokken waren. De zuivelproductie vereiste een schone werkplaats. Daaruit voortvloeiend moest in feite het hele huis geboend zijn. Doordat op die manier het besmettingsrisico werd beperkt, bleven de kaas en boter ook goed bij vervoer op lange afstand voor de buitenlandse markten. Het ideaal van een goede hygiëne was wijdverspreid, omdat er zo veel boerenfamilies betrokken waren bij de productie. Door migratie, onder andere van boerendochters, kwamen stedelingen er ook mee in aanraking en ontstond er langzamerhand een algemene cultuur van properheid.

Een vergelijking met de rest van Europa bevestigt volgens de Utrechtse onderzoekers de nieuwe inzichten. Alleen in Zwitserland, dat eveneens een ‘schone’ reputatie had, was schoonmaken een economische noodzaak. Net als in Nederland waren daar de boterproductie, de kleinschalige boerenbedrijven en de exportmarkten ver buiten de regio een factor van belang.