Antisemitische propagandafilm trekt volle zaal

dinsdag 20 oktober 2009Het filmsymposium Propaganda! Regie van oorlog en vrede dat afgelopen zondag in het Amsterdamse filmtheater Tuschinski plaatsvond was helemaal uitverkocht. Op het symposium werd onder strenge voorwaarden de antisemitische propagandafilm Jud Süss uit 1940 vertoond. Het symposium was een initatief van het Centrum voor Holocaust en Genocidestudies, het NIOD en Historisch Nieuwsblad. 

Costijn van der Ploeg | 20 oktober 2009

De film, die gebaseerd is op de gelijknamige roman van Lion Feuchtwanger (1925), opent wanneer de Landstag van Württemberg in 1733 weigert om de nieuwe, armlastige hertog van meer gelden te voorzien. De Jood Süss Opperheim ziet zijn kans schoon, dringt zich bij de hertog op als zijn financiële adviseur en verhoogt direct de belastingen voor de middenstand. En passant dingt Süss naar de hand van de dochter van de voorzitter van de Landstag, hetgeen hem veel vijanden oplevert. Uiteindelijk is het volk de belastingverhogingen zat en wordt Süss op het marktplein opgeknoopt. Zijn beschermheer heeft dan al het toneel verlaten.

De eigenaar van de film wilde Jud Süss alleen in het openbaar vertonen als er na afloop een discussie zou plaatsvinden. Volgens journalist Joris Luyendijk geheel terecht. ‘De film is zo sluw gemaakt en appelleert op zo’n slinkse wijze aan in de samenleving heersende onderbuikgevoelens, dat een vertoning zonder ingebed kader gevaarlijk kan zijn.’ David Barnouw, hoofd communicatie van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), was optimistischer: ‘Tegenwoordig bekijken we antisemitische propagandafilms met de ogen van Auschwitz. Desondanks is een kader nodig, omdat je er als kijker wel wordt ingetrokken’.

Jud Süss werd destijds in de bezette gebieden van Europa door ruim twintig miljoen mensen bezocht. Volgens Barnouw was de film niet bedoeld om SS-ers een hart onder de riem te steken, zoals discussieleider Frits Barend veronderstelde, of om het publiek amusement te bieden, maar om de boodschap ‘Joden zijn slecht’ in de bezette gebieden te propageren. De film was succesvoller dan andere antisemitische propagandafilms zoals Der Ewige Jude of Die Rothschilds. Toch draaide Jud Süss van regisseur Veit Harlan in Nederland slechts twee weken. Net als in Duitsland keek men in Nederland liever naar écht amusement.