Alleen radicale nazi's vonden Mussert een saaie burgerman

Politieke geschiedenis

maandag 22 december 2008Het beeld van Mussert als saaie burgerman is aan revisie toe. In hun begrijpelijke ijver om de NSB-leider belachelijk te maken, hebben historici zich ten onrechte laten leiden door het oordeel van radicale nazi’s.

Anton Mussert heeft tijdens de oorlog miljoenen bijeen geschraapt door afpersing en fraude. Volgens Tessel Pollmann, die deze nieuwe feiten onlangs presenteerde in NRC Handelsblad, toont dit aan dat Mussert niet de ‘saaie burgerman’ was waarvoor hij tot nu toe is gehouden door Nederlandse historici. Loe de Jong schildert de Leider van de NSB af als ‘een typisch Nederlandse kleinburger’: sober, punctueel, kleurloos en bekrompen. Musserts enige biograaf Jan Meyers spreekt van een ‘halfzacht burgermannetje’ met een ‘betonnen fatsoen’.

Ook zonder Pollmans onthulling zijn tal van zaken op te noemen die dit beeld weerspreken. Welke halfzachte burgerman richt een staatsgevaarlijke politieke beweging op, laat zijn volgelingen rellen trappen op straat en maakt plannen om alle Europese Joden naar Zuid-Amerika te verbannen? Welke benepen fatsoensrakker maakt zich schuldig aan belastingfraude, of pleegt overspel met zijn dertig jaar jongere nichtje?

Toch staat Musserts kleinburgerlijke reputatie als een huis. De vraag is, hoe dat kan. Het lijkt erop dat historici zich hebben laten leiden door de begrijpelijke behoefte om Mussert te kleineren. Iedereen die een uniform aantrekt en zich Leider laat noemen verdient het immers bespot te worden. De meest effectieve beschimping is dan, te zeggen dat de zelfbenoemde leider eigenlijk te onbenullig voor woorden is, een lulletje rozenwater, een loser.

Zijn er dan geen bronnen die het beeld van Mussert als grijze muis onderbouwen? En of die er zijn. De Jong en Meyers citeren lustig andere NSB’ers, en vooral Duitsers. Radicale nazi’s als Rauter, Rost van Tonningen en Feldmeijer vonden de leider van de NSB inderdaad te gematigd en pragmatisch. Zij waren het die Mussert in hun brieven en notities als eersten bestempelden als een typisch Nederlandse burgerman, een halfbakken ‘fascist’ die te soft was voor de Joden en de kerken.

Zo werd Mussert in een Duits rapport uit 1940 afgeschilderd als een ‘Jodenvriend’, wiens NSB zou worden gefinancierd door Indo’s en ‘papen’. SS-chef Heinrich Himmler verachtte Mussert om diens huwelijk met zijn tante. De ‘Zwarte Weduwe’ vertelde tot haar dood in 2007 aan iedereen die het horen wilde dat Mussert een minkukel was, niet geschikt om de NSB te leiden, en dat hij uit een minderwaardig burgermilieu kwam. Heel anders dan haar adellijke echtgenoot Rost van Tonningen, die natuurlijk de echte Leider had moeten zijn.

Het oordeel van deze radicale nazi’s, die met Mussert in een ideologische en persoonlijke machtsstrijd waren verwikkeld, kan moeilijk als betrouwbaar gelden. Hun maatstaf van wie een stoere revolutionair was, en wie een halfzachte burgerman, is daarvoor te gekleurd en te excentriek. Toch hebben historici de mening van heethoofden als Rost en Himmler dankbaar en kritiekloos overgenomen. Zo schrijft Meyers dat Rauter de NSB-leider ‘terecht’ beschouwde als een ‘on- en zelfs anti-nationaal-socialistische kleinburger.’

Hiermee mengt de biograaf zich in een intern debat over de ware inhoud van het nationaal-socialisme en kiest hij veel te gemakkelijk partij voor de SS-variant. En verspreidt hij ongewild de boodschap dat je nog beter een echte nazi kon zijn dan een saaie burgerman zoals Mussert.

Bas Kromhout

22 december 2008

voor meer informatie over het onderzoek van Tessel Pollmann, klik hier