Het nieuwe Stiftsmuseum in Xanten

Door: h busioHN nr. 0/0000

Door mijn Fiat Bravo schalden de Isley Brothers met 'work to do' en dat was precies mijn missie op een mooie zaterdag in mei: Ik ging werk maken van het nieuwe Stiftsmuseum in Xanten! Kostte een bedevaart van Zutphen naar Xanten vroeger minimaal 4 dagen gaans, nu reed ik binnen 4 kwartier tegen de museumpoort aan. Die werd hoogstpersoonlijk voor mij geopend, want de klok van de Xantener Sankt Viktor Dom sloeg precies 10 uur.

Vol spanning begon ik mijn verkenning van het museum dat rond de middeleeuwse kruisgang van de Dom ligt gedrapeerd. De pelgrimage begon ondergronds in de kelders van de stiftsgebouwen. Alles was (natuurlijk) Duits-degelijk vormgegeven en hooguit iets te neutraal, maar daardoor heb je wel volop aandacht voor de objecten.

Het verhaal begint bij het laat-Romeinse Xanten en de Franken die 'de tent' overnamen vanaf de 5de eeuw. Naast een aantal vroege christelijke grafstenen, maken vooral de maquettes duidelijk wat zich hier in de 4/5de eeuw zou kunnen hebben afgespeeld. Ik schrijf nadrukkelijk 'zou kunnen', want men gaat er nogal vanzelfsprekend vanuit, dat er daadwerkelijk 'martelaren' hebben gelegen op de plaats van de huidige Dom. En dat daar dus de kiem ligt van de huidige Domkerk. Het zou gaan om Sint Viktor en aantal van zijn companen.

Vanuit literatuur en onderzoek mag intussen worden geconcludeerd dat het 'vinden' van heiligen een belangrijke succesfactor was bij de christianisering in de 5/6de eeuw. Daarbij waren de Franken, als vechtersbazen, uiterst gevoelig voor stoere heiligen en was de vondst, of beter de ‘uitvinding’, van het christelijke, Thebeische Legioen een logische consequentie. Bijkomend voordeel: je hebt er 6000 potentiële heiligen bij. Sint Viktor was een van die Romeinse soldaten die de marteldood zou hebben gestorven, omdat hij geen andere christenen wilde doden.

Bij opgravingen in de jaren '30 werden onder de Viktor Dom daadwerkelijk de graven gevonden van twee mannen die gewelddadig aan hun eind zijn gekomen. Over hun graf had een kleine gebouwtje gestaan. Een kapel? Het bewijs dat er al snel een verering rond de beide slachtoffers bestond of een beetje wishful thinking? Het zou best kunnen dat beide personen al een christelijke achtergrond hadden, maar net zo plausibel is dat zij 'toevallige' Romeinen waren, wier praalgraf door de vroegere christenen werd aangezien voor een eerste kerkje. Het kwam in de vroege Middeleeuwen vaker voor dat Romeinse grafvelden werden aangezien voor de rustplaats van martelaren of een mythische bisschop. Een eerste kerkje werd gebouwd en al gauw werd de kiem gelegd voor een klooster of stadje.

Ik had verwacht dat in het Stiftsmuseum iets meer algemene informatie over de christianisering en heiligencultus zou worden verstrekt, waarbij wat nuchterder tegen de Viktortraditie zou worden aangekeken, maar dat was helaas niet het geval. Reëel is wel, dat vanaf de 6de eeuw een kerkje aanwezig was, dat in de Karolingische tijd uitgroeide tot een belangrijk klooster. De naam Xanten is een verbastering van 'Ad Sanctum', ofwel: Bij de Heilige. De naam van de Romeinse voorgangerstad raakte dus compleet in vergetelheid, wat nogal uitzonderlijk is. De heilige had definitief gewonnen van de heidense Romeinen.

Terug naar het Stiftsmuseum. In de kelders wordt de bezoeker na een eerste introductie verblijd met een aantal reliekhouders gemaakt van goud, zilver, ivoor en edelstenen. Ook wordt in een zaal uitleg gegeven over de bouwactiviteiten en de ambachten die daarbij komen kijken. In de Stiftsbibliotheek zijn veel contracten en bouwtekeningen bewaard gebleven en die worden ook tentoongesteld. Dan gaat de trap omhoog en wordt in een mediazaal een film vertoond, die de geschiedenis van de Dom en het Stift uit de doeken doet. Wederom gebaseerd op de traditionele legende, maar daar had ik me al bij neergelegd.

Een volgende zaal besteedde aandacht aan de Stiftsheren. Priesters, die er steeds wereldse interesses op nahielden en op een gegeven moment niet meer in de kloostergebouwen wilden wonen. Ze lieten rondom het Stiftscomplex een ring van Stiftshuizen bouwen, waarvan het grootste deel nog steeds behouden is. Het zorgt letterlijk voor een extra verstilde sfeer rondom de Dom. Overigens: die domheren kwamen van overal en hebben vaak Xanten niet eens bezocht. Wat te denken van Granvelle of Paus Pius II! Toen volgde een zaal met schitterend laatmiddeleeuwse beeldhouwwerk. De Niederrhein is er beroemd om.

Vervolgens leidde een trap naar de zolderverdieping. Onder het houten gebinte wordt de bezoeker eerst verblijd met een mooie verzameling middeleeuws textiel. Zowel priesterkleding als ander 'lapwerk' waar bijvoorbeeld relikwieën in werden gewikkeld. Tot mijn grote verrassing hing er een kazuivel, waarvan werd beweerd dat het ooit was gedragen door Bernard-de-Clairvaux! Hij zou het gedragen hebben toen hij nabij Keulen opriep tot een kruistocht tegen de heidense moslims. Zou hij geweten hebben, dat zijn mantel was versierd met borduurwerk uit de Arabische ateliers van Palermo? Na de vele paramenten, volgde het perkament. De Stiftsbibliotheek staat vol met middeleeuwse geschriften en vroeg drukwerk.

In de laatste zaal wordt slechts een kleine keuze getoond. Je mag wel een blik werpen in de bieb en kan alleen maar dromen over alle miniaturen die daar nog liggen te wachten. En toen was het sprookje voorbij. Het was een heerlijke onderdompeling, maar toch miste ik iets. Omdat ik al zoveel kerkschatten en -musea heb gezien, is deze collectie misschien toch wat bescheidener dan elders. Maar dan loop je naar buiten en bots je letterlijk tegen de machtige Dom aan. Een ommetje door de kloostergang drukt je nog eens extra op de feiten: hier hebben we te maken met een Gesammtkunstwerk dat bijna 2000 jaar religieuze geschiedenis vertegenwoordigt. De Dom hangt en staat vol met altaarretabels, beeldhouwwerk in hout en steen, koorbanken, tapijten en glas-in-lood.

Onder het hoogkoor ligt de krypte met daarin de resten van een 'eerste' kerkje. Hier is de traditie dus begonnen, met of zonder de Heilige Viktor. Als je terug naar boven klimt, maakt dat ook eigenlijk niet meer uit. De Xantener Dom is een unieke ervaring, die met het Stiftsmuseum nu helemaal compleet is!